تعریف وقف

وقف در لغت به معنای «ایستادن»، «ساكن كردن» و «حبس كردن» می باشد و در اصطلاح فقهی قرارداد و عقدی است که سبب حبس و نگهداری اصل مال از نقل و انتقالات تجاری، و انتشار و توزیع منافع آن می گردد. مانند این كه زمینی را برای مسجد یا حسینیه یا مدرسه و یا فقرا قرار دهد.

 

* * * * * * * *

ارکان وقف

واقف: کسی است که با عقد وقف، مال خود را جهت امور خیر، هدیه می نماید
موقوف یا موقوفه: مالی است که توسط واقف در امور خیر اهدا شده است.
موقوف علیه: شخص یا اشخاصی است که با عقد وقف، موقوف به آنها تعلق می گیرد.
عقد وقف: قراردادی است که سبب خروج مال موقوفه از ملک واقف، و منع آن از انتقالات تجاری و صرف منافع آن برای موقوف علیه می شود.
بنابراین، مال موقوفه برای همیشه از تملك خصوصی واقف خارج می شود و او و دیگران نمی توانند آن را ببخشند یا بفروشند و كسی هم از آن ملك ارث نمی برد .

* * * * * * * *

وقف خاص و عام

وقف خاص؛
وقفی است که موقوف علیه آن افراد معین و مشخص باشد. مثل اینكه چیزی را برای اولاد خود وقف كند.
وقف عام؛
وقفی است كه اختصاص به افراد خاصی ندارد. با عنوان عام مثل فقرا، ایتام و… و یا با مصلحت عام و امورعام المنفعه به عموم مردم تعلق میگیرد. مثل اینكه كسی چیزی را برای مسجد، حسینیه، مدرسه و یا فقرا وقف كند.

* * * * * * * *

وقف انتفاع و منفعت

وقف انتفاع؛
وقفی است که از عین موقوفه در امور مورد نظر استفاده می شود. مثلا شخصی منزلش را وقف می کند تا به عنوان حسینیه از آن استفاده شده و مراسم عزاداری برگزار گردد.
وقف منفعت؛
وقفی است که عین موقوفه مورد استفاده قرار نمی گیرد بلکه منافع آن در اموری که واقف تعیین نموده است هزینه می شود. مثلا شخصی ساختمان یا باغی را وقف نماید تا متولی درآمد آن را صرف ایتام و فقرا نماید.

* * * * * * * *

شرایط واقف

بالغ باشد
عاقل باشد
مختار باشد
محجور نباشد و بتواند در اموالش تصرف نماید.

* * * * * * * *

شرایط مال موقوفه

عین باشد
بنابرین باید اولا: قابل رویت باشد ثانیا: مشخص باشد.
مملوک باشد
بنابراین باید اولا: قابل ملکیت بوده و ثانیا: در ملک واقف باشد.
به سبب انتفاع از بین نرود
یعنی انتفاع از آن سبب نقصان و از بین رفتن آن نباشد. مثل غذا و میوه و …
قابل اقباض باشد
موقوف باید به گونه ای باشد که موقوف علیه بتواند آن را در اختیار بگیرد.

* * * * * * * *

شرایط موقوف علیه

موجود باشد
معین باشد
تملک او صحیح باشد.

* * * * * * * *

شروط وقف

۱- دوام داشته باشد.
مدت وقف نامحدود است. لذا نمی توان ملکی را برای مدت معینی وقف نمود.
۲- منجز باشد.
اگر واقف تحقق وقف را منوط به حصول شرط یا صفتی کند وقف باطل است. بنابراین ابتدای زمان وقف باید به زمان اجراء عقد وقف متصل باشد.
۳- با قبض موقوف توسط موقوف علیه همراه باشد.
بعد از اینکه صیغه وقف جاری شد، مادامی که موقوف از طرف واقف و با اجازه او در اختیار موقوف علیه قرار نگیرد، وقف کأن لم یکن تلقی شده و اثری نخواهد داشت.
۴- واقف جزء موقوف علیه نباشد.
واقف نمی تواند مالی را بر خودش به تنهایی، ویا بر خودش و دیگران به صورت مشارکتی وقف نماید.

نیات وقف

مشتاقان بهشت و رضوان الهی بسم الله! بیایید این چند سطر را با هم مرور کنیم.
کسانی که جان و دلشان آنان را به سوی وقف می کشاند اما نمی دانند به چه نیتی و برای چه چیزی وقف کنند، در این چند سطر پیشنهادهایی به عنوان مشتی از خروار، برای وقف عرضه می گردد که می توانند با مطالعه و تدبّر در آن یک گزینه و یا چند گزینه را برای وقف و موقوفه خود انتخاب نموده و لباس فاخر واقف شدن را برتن کنند.
البته نکته ای که باید به آن توجه نمود این است که قبل از انتخاب گزینه یا گزینه های مورد نظر خود، با مسئولین اداره اوقاف شهرستان محلی که می خواهید در آنجا وقف کنید، مشورت نموده تا بهترین گزینه را برای وقف انتخاب کنید. چرا که آنها اشراف کامل تری نسبت به موقوفات موجود و نیازهای جدید برای وقف دارند.
در این بخش چند نمونه از شاخه گل های گلستان وقف را برای انتخاب خیراندیشان و آنها كه می خواهند به افتخار واقف شدن نائل آیند، بیان می كنیم كه امیدواریم مورد استفاده قرار بگیرد.

* * * * * * * *

وقف برای قرآن مجید

ترویج فرهنگ و معارف قرآنی (چاپ، نشر و اهداء قرآن مجید و كتب علوم و معارف قرآنی)
برنامه های حفظ قرآن
برگزاری جلسات و برنامه های آموزش قرآن کریم
جلسات روخوانی و قرائت قرآن کریم
مسابقات قرآنی
برنامه های آموزشی تفسیر و مفاهیم
تعلیم قرآن به کودکان
ساخت دارالقرآن
تبیلغ و ترویج قرآن در قالب های نوین

* * * * * * * *

اهل بیت علیهم السلام

ترویج و تبلیغ معارف اهل بیت علیهم السلام
برگزاری مراسم شهادت و موالید اهل بیت علیهم السلام
برگزاری مراسم محرم و عاشورا
عزاداری امام حسین علیه السلام
ترویج و تبلیغ فرهنگ عاشورا و شهادت طلبی
برگزاری و بزرگداشت مراسم فاطمیه
ترویج و تبلیغ فرهنگ مهدویت و انتظار
روضه خوانی و تعزیه برای اهل بیت علیهم السلام
ترویج و تبلیغ سیره اخلاقی اهل بیت علیهم السلام
هزینه سفرهای زیارتی زائران قبور مطهر ائمه علیهم السلام و ساخت زائر سرا

* * * * * * * *

ترویج معارف و اقامه مناسک دینی

ترویج فرهنگ اقامه نماز، و اقامه نماز جمعه و جماعت
برگزاری جلسات مذهبی
ترویج و تبلیغ معارف دینی در قالب های نوین
ساخت و تجهیز خانه عالم
ساخت و تجهیز کتابخانه و ترویج فرهنگ کتابخوانی و خرید و اهداء کتاب
مراسم و جلسات دعا و ترویج فرهنگ دعا و مناجات با خدا
ترویج فرهنگ ایثار و شهادت و روحیه جهادی و زنده نگه داشتن یاد و نام شهدا
ترویج فرهنگ عفاف و حجاب
ترویج فرهنگ وقف

* * * * * * * *

امور آموزشی، علمی و پژوهشی

توسعه و تجهیز حوزه های علمیه
هزینه تحصیل طلاب، دانشجویان و دانش آموزان
تهیه لباس و لوازم التحریر دانش آموزان بی بضاعت و یتیم
ساخت و تجهیز مدارس در مناطق محروم
ساخت و تجهیز خوابگاه دانشجویان
تحقیقات علمی و پژوهشی
ساخت کتابخانه های تخصصی
ساخت مراکز فنی و حرفه ای

* * * * * * * *

امور اجتماعی

الف: دارو و درمان

معالجه و هزینه دارو درمان بیماران مستمند
کمک هزینه دارو و درمان به بیماران خاص و صعب العلاج
ساخت و تجهیز درمانگاه و بیمارستان، بهداری و خانه بهداشت در مناطق محروم و روستایی
کمک به معلولین و ساخت آسایشگاه برای معلولین و از کارافتادگان

ب: ازدواج

امور ازدواج جوانان ( كمك هزینه ازدواج، مراسم، ساخت سالن جشن برای ازدواج و…)
تهیه جهیزیه برای دختران نیازمند و بی بضاعت
ساخت مسکن برای اسکان موقت زوج های جوان
پرداخت وام قرض الحسنه ازدواج

* * * * * * * *

خیرات و مبرات

الف: ایتام

ساخت پرورشگاه برای ایتام و مستمندان
ساخت و تجهیز مدارس شبانه روزی در مناطق محروم
تامین هزینه تحصیلی ایتام و مستمندان
تامین سبد غذایی ایتام و فقرا
خرید لباس و مایحتاج ضروری ایتام و خانواده های فقرا

ب: اطعام و احسان

اطعام عزاداران ائمه معصومین علیهم السلام
اطعام فقرا
اطعام طلاب، دانشجویان و دانش آموزان
اطعام به جهت خیرات برای اموات و گذشتگان
اطعام در مناسبت ها و ایام خاص
افطار در ماه مبارک رمضان

ج: صدقات و سایر کمک و اعانات

کمک به خانواده های زندانیان
کمک به خانواده ها و زنان بی سرپرست و بدسرپرست
کمک برای آزادی زندانیان غیر عمد
مطلق خیرات و مبرّات
کمک به آسایشگاه بیماران، پرورشگاه، شیرخوارگاه ها و خانه سالمندان

راه و روش ثبت وقف

درنگ جایز نیست

هر کس به وقف نمودن و واقف شدن عشق و علاقه پيدا نموده، باید عجله کند. درنگ جایز نیست، باید شتاب نمود. چرا که شیطان مکار و حیله گر، به کمین نشسته است. تا کسی اراده کار خیر می کند با هزار مکر و حیله، با قیافه ای خیرخواهانه به منصرف نمودن انسان از انجام آن می پردازد. هر طور شده می خواهد راهش را سد نموده و مانع انجام کار خیر او شود. برای منصرف نمودن افراد مومن از وقف نمودن، از اسلحه های زیادی استفاده می کند. گاهی با سلاح تهدید به فقر و نشان دادن آینده ای تاریک، گاهی با زیبا جلوه دادن محبت زن و فرزند، گاهی با اسلحه جمع مال و تکاثر و گاهی با … خلاصه هر طور شده نمی خواهد کسی به افتخار واقف شدن نائل آید. از سوی دیگر، انسان اجلی دارد که در پی اوست. زمان رفتن و مُردن مشخص نیست. به عمر نیامده نباید دلخوش بود و به آن دل بست. از این رو فرصت زندگی امروز را باید غنیمت شمرد. چرا که هیچ کس نمی داند فردایی برای زندگی در دنیا دارد یا نه.
به این جهت است که قرآن مجید در سبقت به کار خیر تاکید نموده و اهل بیت علیهم السلام نیز عجله در کار خیر را توصیه و آن را یکی از شرایط اتمام احسان و کار خیر شمرده اند.
حال هر که می خواهد به خیل واقفان بپیوندد بسم الله. تا دیر نشده و فرصت از دست نرفته، باید اقدام نمود.
کافی است سری به یکی از ادارات اوقاف و امور خیریه محل زندگی خود زده و با پرکردن سند وقف که سند عاشقی است نام خود را ماندگار و جاودانه نمود. در هر شهر و شهرستانی که باشید می توانید با در دست داشتن مدارک معتبر شناسایی خود و همچنین سند مالکیت آنچه را که می خواهید وقف کنید، به نزدیکترین اداره اوقاف و امور خيريه رفته و سندی مشابه آنچه که در ذیل می آید را پُر کنید و بخشی از دارایی خود را که وقف می کنید ماندگار نمایید.

* * * * * * * *

در ادامه مهم ترین نکاتی که واقفین و خیرین قبل از وقف باید بدانند خواهد آمد.

۱- معین نمودن پیگیری کننده ثبت وقف:

باید مشخص شود فردی که می خواهد وقف را انجام دهد کیست؟
آیا مالک حقیقی خودش می خواهد وقف کند یا نماینده و وکیل قانونی او.

۲- تعیین نوع مال:

یعنی (منقول است یا غیر منقول، عرصه یا اعیان) البته در وقف پول بین مراجع معظم تقلید اختلاف نظر است.

۳- تعیین تولیت موقوفه:

یعنی واقف باید متولی وقف (حقیقی یا حقوقی) را مشخص نماید. در صورت عدم تعیین متولی، تولیت موقوفه بر اساس قانون با اوقاف است.

۴- تعیین ناظر بر موقوفه:

این مورد الزامی نیست ولی تعیین ناظر بهتر است. البته سازمان اوقاف به صورت استصوابی بر موقوفات نظارت دارد .

۵- تعیین مورد مصرف:

واقف باید محل و مورد مصرف عین یا منافع موقوفه را کامل و واضع معین نماید. در صورت عدم تعیین طبق قوانین مصوب عمل می گردد.
اولویت سنجی در نیات یعنی به نیاتی که بیشتر مورد نیاز جامعه است و اثر بخشی آن زیاد تر می باشد، توجه شود.

۶- جاری نمودن صیغه وقف:

یعنی با عبارتی به صورت زبانی و یا کتبی و یا عملی که حاکی از وقف باشد، اقدام به وقف مال مورد نظر شود.

۷- ذکر شروط وقف:

قبل از جاری نمودن صیغه وقف، نسبت به درج شرایطی که لازمه وقف می باشد، اقدام گردد. به عنوان مثال: برای وقف مسجد لازم است از همان ابتدا مساحتی با تعیین طبقه مورد نظر، به عنوان مسجد مشخص شود و ملزومات موقوفه از قبیل سرویس بهداشتی، سالن اجتماعات و یا پذیرایی، آشپزخانه، واحدهای فرهنگی، واحدهای مسکونی برای خادم و یا امام جماعت و یا مبلغ و یا دفتر مدیریت، واحدهای تجاری و نیاز های دیگر همراه با تعیین محدوده آن در وقف نامه تصریح شود.
در صورت تعیین شروط ضمن عقد شروط به صورت واضح و روشن در وقف نامه ذکر گردد و از درج شروط مبهم و مشکل ساز خود داری شود.

۸- اقباض:

به قبض دادن موقوفه یعنی متولی وقف موقوفه را در اختیار بگیرد.

۹- عمل به نیت وقف:

برای تحقق وقف، عمل به نیت واقف (انتفاعی یا منفعتی) لازم است.

۱۰- بقاء موقوفه:

درآمد موقوفه ابتدا برای احیا، بقا و نگه داری موقوفه هزینه می شود. سعی شود برای بقا هر موقوفه، محل درآمدی در نظر گرفت.

۱۱- تعین حق التولیه و یا حق النظاره:

یعنی متولی باید میزانی از در آمد موقوفه را برای حق التولیه و یا حق النظاره مشخص نماید در صورت عدم تعیین بر اساس قانون عمل خواهد شد.

۱۲- ضرورت تعیین تکلیف ابهام املاک

املاکی که در طرح شهرداری (مانند تعریض جاده یا خیابان و…) قرار دارند پس از تعیین تکلیف با شهرداری، و اصلاح سند، نسبت به وقف میزان باقی مانده اقدام گردد.

۱۳- تاکید بر اخلاص

سعی شود در انجام وقف، اخلاص عمل مورد نظر باشد به گونه ای نباشد که با وقف، موجبات تضییع حقوق عده ای فراهم شود.
وقف با طیب خاطر و بدون اکراه و اجبار صورت گیرد. باعث تبعات ناخوشایند بعدی نباشد به طور مثال زندگی خودش و یا فرزندان و خانواده دچار مشقت نشود.

۱۴- تنظیم وقف نامه رسمی:

لزوماً و در صورت امکان وقف به صورت رسمی و قانونی در یکی از دفاتر ثبتی صورت گیرد.
باید توجه داشت که بعد از انجام مراحل وقف و تنظیم وقف نامه (رسمی و یا عادی) و تحویل موقوفه به متولی وقف، دیگر امکان ابطال وقف نامه و یا تغییر در مورد مصرف و یا شرایط وقف و مندرجات آن توسط واقف وجود ندارد. البته در شرایط ویژه و با حکم مراجع قضایی ابطال وقف نامه ممکن خواهد بود.

۱۵- درج مشخصات کامل:

مشخصات کامل واقف، متولی، ناظر و ملک مورد وقف همراه با آدرس دقیق در وقف نامه ذکر گردد .

۱۶- رابطه واقف و موقوفه:

با انجام وقف، مال وقف شده از تحت تصرف و مالکیت واقف خارج می شود و چون واقف دیگر مالک نیست و نمی تواند مال موقوفه را به دیگری انتقال دهد ولی واگذاری موقوفه به صورت بهره برداری از منافع عین ممکن است. (در قالب اجاره واگذاری به صورت تملک اعیان و…)

۱۷- وقف ملک مشاع:

اگر چه وقف به صورت مشاعی صحیح است اما بهتر است در املاکی که امکان افراز وجود دارد، قبل از وقف نسبت به افراز اقدام شود.

نمونه وقفنامه یا سند وقف

سند وقف در چهار نسخه طراحی و تدوین شده است. یک نسخه آن مخصوص سازمان ثبت اسناد و املاک، یک نسخه دیگر مخصوص سازمان اوقاف و امور خیریه، یک نسخه هم مخصوص واقف، و آن دیگری ویژه متولی وقف است.

* * * * * * * *

بخشی از متن این سند به قرار ذیل می باشد:

مشخصات واقف:

نام: ……………… نام خانوادگی: …………… نام پدر: ……………… تاریخ تولد: …………… شماره شناسنامه: ………….. صادره از: …………..
شماره ملی: …………. تابعیت: ………. دین: ………. مذهب: ……… نشانی محل سکونت: ………………………………….

مشخصات اموال موقوفه:

الف: اموال غیر منقول:
ملک دارای پلاک ثبتی …….. فرعی از …… اصلی واقف در بخش ……. شهرستان ……. شهر …… دهستان ….. استان ….. شماره ثبت …… شماره صفحه ….. شماره دفتر ….
ب: اموال منقول:
۱-
مشخصات:
۲-
مشخصات:
۳-
مشخصات:

نوع وقف و موقوف علیه:

الف: نوع وقف
وقف منفعت یا وقف انتفاع
وقف عام یا وقف خاص
ب: موقوف علیه: …………………

نیت واقف در ترتیب مصرف:

الف:
ب:
ج:
د:

تولیت:

تولیت موقوفه به عهده
سازمان اوقاف و امور خیریه
شخص واقف در زمان حیات
و یا به عهده: نام………… نام خانوادگی ……… فرزند ………. با شماره ملی ………… به عنوان متولی، خواهد بود.

صیغه وقف:

اینجانب …………… فرزند …………… شماره ملی …………… به عنوان واقف، در کمال صحت و اختیار و بدون اکراه و اجبار، اموال مندرج در این سند را از مالکیت خویش خارج کردم و شرعا و قانونا وقف نموده و اجازه قبض دادم. امیدوارم خداوند متعال به کرمش قبول فرماید.

امضا و اثر انگشت

تاریخ