وقف در روایات

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

إنّ مِمّا یَلحَقُ المؤمنَ مِن عَمَلِهِ و حَسناتِهِ بعدَ مَوتهِ عِلما علّمَهُ و نَشَرَهُ، و وَلَدا صالِحا تَرَكَهُ، أو مصحَفا وَرَّثَهُ، أو مَسجِدا بَناهُ، أو بَیتاً لاِبنِ السَّبیلِ بَناهُ، أو نَهرا أجراهُ، أو صَدَقَةً أخرَجَها مِن مالِهِ فی صِحَّتِهِ و حیاتِهِ تَلحَقُهُ مِن بعدِ مَوتِهِ؛

از اعمال و حسنات مؤمن آنچه پس از مرگش [ثوابش] به او مى رسد، دانشى است كه تعلیم دهد و منتشر كند، یا فرزند صالحى كه از خود بر جاى گذارد، یا مصحفى كه به ارث گذارد، یا مسجدى كه بسازد، یا خانه اى كه براى مسافران بسازد، یا نهرى كه حفر كند، یا صدقه اى كه در زمان تندرستى و حیات از دارایى خود برقرار سازد [ثواب این ها] بعد از مرگش به او مى رسد.

الترغیب و الترهیب: ۱/۹۹/۲۴

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام فرمودند:

سِتُ خِصَالٍ یَنْتَفِعُ بِهَا الْمُؤْمِنُ بَعْدَ مَوْتِهِ وَلَدٌ صَالِحٌ یَسْتَغْفِرُ لَهُ وَ مُصْحَفٌ یَقْرَأُ فِیهِ وَ قَلِیبٌ یَحْفِرُهُ وَ غَرْسٌ یَغْرِسُهُ وَ صَدَقَةُ مَاءٍ یُجْرِیهِ وَ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ یُؤْخَذُ بِهَا بَعْدَهُ.

مؤمن پس از مرگ خود از شش خصلت سود مى برد، فرزند نیكى كه برایش آمرزش خواهد، قرآنى كه از او بماند و تلاوت شود، چاه آبى كه كنده، درختى كه كاشته، آبى كه وقف كرده، كردار نیكى كه رواج داده و پس از مرگش از او پیروى مى شود.

الامالی للصدوق: ج ۱ ص ۳۲۳ ح ۹

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

لَا یَتْبَعُ أَحَداً مِنَ النَّاسِ بَعْدَ الْمَوْتِ شَیْءٌ إِلَّا صَدَقَةٌ جَارِیَةٌ أَوْ عِلْمٌ صَوَابٌ أَوْ دُعَاءُ وَلَدٍ.

چیزی پس از مرگ مردم دستگیرشان نخواهد شد بجز صدقه جاریه یا علم صحیح و درست یا دعاء اولاد.

دعائم الاسلام: ج ۲ ص ۳۴۰ ح ۱۲۷۸

* * * * * * * *

امام کاظم علیه السلام فرمودند:

إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ جَعَلَهَا وَقْفاً عَلَى عِبَادِهِ.

همانا زمین از آن خداست، آن را بر بندگانش وقف کرده است.

الکافی: ج ۵ ص ۲۹۷ ح ۱

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام فرمودند:

لَیْسَ یَتْبَعُ الرَّجُلَ بَعْدَ مَوْتِهِ مِنَ الْأَجْرِ إِلَّا ثَلَاثُ خِصَالٍ صَدَقَةٌ أَجْرَاهَا فِی حَیَاتِهِ فَهِیَ تَجْرِی بَعْدَ مَوْتِهِ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ صَدَقَةٌ مَوْقُوفَةٌ لَا تُورَثُ أَوْ سُنَّةُ هُدًى سَنَّهَا فَكَانَ یَعْمَلُ بِهَا وَ عَمِلَ مِنْ بَعْدِهِ غَیْرُهُ أَوْ وَلَدٌ صَالِحٌ یَسْتَغْفِرُ لَهُ.

انسان پس از مرگ خود مزدى دریافت نمی كند مگر از سه خصلت:

اول صدقه جاریه اى كه در زندگى خود فراهم كرده و پس از مرگش هم مورد استفاده است (مثل اینكه چاه آبى كنده یا پلى ساخته یا كتاب دینى منتشر كرده) و وقفى از خود گذاشته كه به ارث نمی رود،

دوم دستور درستى كه بوجود آورده و خود بدان عمل می كرده و كسانى كه بعد از او هستند بدان عمل كردند،

سوم فرزند شایسته اى كه براى او آمرزش بخواهد.

الخصال: ج ۱ ص ۱۵۱ ح ۱۸۴

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام – در جواب معاویه بن عمار از سوال از ملحقات به انسان پس از مرگش – فرمودند:

سُنَّةٌ سَنَّهَا یُعْمَلُ بِهَا بَعْدَ مَوْتِهِ فَیَكُونُ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْتَقِصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْ ءٌ وَ الصَّدَقَةُ الْجَارِیَةُ تَجْرِی مِنْ بَعْدِهِ وَ الْوَلَدُ الصَّالِحُ یَدْعُو لِوَالِدَیْهِ بَعْدَ مَوْتِهِمَا وَ یَحُجُّ وَ یَتَصَدَّقُ عَنْهُمَا وَ یُعْتِقُ وَ یَصُومُ وَ یُصَلِّی عَنْهُمَا فَقُلْتُ أُشْرِكُهُمَا فِی حَجِّی قَالَ نَعَمْ.

انسان پس از مرگ خود از سه چیز بهره مند می شود: سنت و روش نیکویی که از خود بر جای بگذارد و بعد از او به آن عمل شود که به اندازه ثواب تمام کسانی که به آن عمل می کنند در نامه اعمال او نیز نوشته می شود، صدقه جاریه ای که از خود بر جای بگذارد و فرزند صالحی که برای والدینش دعا کند و بجای آنها حج انجام دهد و برایشان صدقه بدهد و برایشان نماز و روزه انجام دهد. [راوی می گوید:] گفتم: آن دو در حجم شریک کنم؟ فرمود: آری

الکافی: ج ۷ ص ۵۷ ح ۴

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام یاد از امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام کرد و فرمود:

كَانَ عَبْداً لِلَّهِ قَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ الْجَنَّةَ عَمَدَ إِلَى مَالِهِ فَجَعَلَهُ صَدَقَةً مَبْتُولَةً تَجْرِی بَعْدَهُ لِلْفُقَرَاءِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّی جَعَلْتُ هَذَا لِتَصْرِفَ النَّارَ عَنْ وَجْهِی وَ لْتَصْرِفَ وَجْهِی عَنِ النَّارِ.

آن حضرت بنده خدا بود. خدا بهشت را بر او واجب ساخت اقدام در مال خود کرد و آنرا صدقه خالص قرار داد که پس از او فقراء از آن بهره مند شوند و فرمود: بارالها من این کار را کرده ام تا تو آتش از صورتم و صورتم را از آتش برگردانی.

مستدرک الوسائل: ج ۱۴ ص ۴۶ ح ۱۶۰۶۹

* * * * * * * *

عَنْ مِهْرَانَ بْنِ مُحَمَّد قالَ سَمِعتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَوْصَى أَنْ یُنَاحَ عَلَیْهِ سَبْعَةَ مَوَاسِمَ فَأَوْقَفَ لِكُلِّ مَوْسِمٍ مَالًا یُنْفَقُ فِیهِ.

محمد بن مهران می گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که وصیت فرمود در هفت موسم پس از ایشان برایش نوحه و سوگواری شود و برای هر موسمی مالی مقرر فرمود که خرج کنند.

من لا یحضره الفقیه: ج ۴ ص ۲۴۴ ح ۵۵۷۸

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام فرمودند:

تَصَدَّقَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِدَارٍ لَهُ بِالْمَدِینَةِ فِی بَنِی زُرَیْقٍ فَكَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا تَصَدَّقَ بِهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ هُوَ حَیٌّ سَوِیٌّ تَصَدَّقَ بِدَارِهِ الَّتِی فِی بَنِی زُرَیْقٍ صَدَقَةً لَا تُبَاعُ وَ لَا تُوهَبُ حَتَّى یَرِثَهَا اللَّهُ الَّذِی یَرِثُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَسْكَنَ هَذِهِ الصَّدَقَةَ خَالاتِهِ مَا عِشْنَ وَ عَاشَ عَقِبُهُنَّ فَإِذَا انْقَرَضُوا فَهِیَ لِذَوِی الْحَاجَةِ مِنَ الْمُسْلِمِینَ.

امیرالمؤمنین علیه السلام خانه ای را که در مدینه منوره در قبیله رزیق داشت صدقه کرد و نوشت: بنام بخشاینده مهربان این صدقه علی بن ابی طالب علیه السلام خانه ای که در قبیله رزیق داشته صدقه کرد که فروخته و هبه نشود تا زمانی که خدا وارث آسمان ها و زمین می شود «روز قیامت» و در این خانه صدقه خاله های خود را سکونت داد که تا زنده اند در آنجا زندگی کنند و اعقاب آنان نیز در آنجا ساکن شوند و در صورت انقراض آن خانه برای مسلمانان نیازمند باشد و خدا گواه است.

تهذیب الاحکام: ج ۹ ص ۱۳۱ ح ۷

* * * * * * * *

عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّد عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّانِی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْحِیطَانِ السَّبْعَةِ الَّتِی كَانَتْ مِیرَاثَ رَسُولِ اللَّهِ صلّی الله علیه و آله لِفَاطِمَةَ علیها السلام فَقَالَ لَا إِنَّمَا كَانَتْ وَقْفاً وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی الله علیه و آله یَأْخُذُ إِلَیْهِ مِنْهَا مَا یُنْفِقُ عَلَى أَضْیَافِهِ وَ التَّابِعَةُ یَلْزَمُهُ فِیهَا فَلَمَّا قُبِضَ جَاءَ الْعَبَّاسُ یُخَاصِمُ فَاطِمَةَ علیها السلام فِیهَا فَشَهِدَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ غَیْرُهُ أَنَّهَا وَقْفٌ عَلَى فَاطِمَة علیها السلام وَ هِیَ الدَّلَالُ وَ الْعَوَافُ وَ الْحَسْنَى وَ الصَّافِیَةُ وَ مَا لِأُمِّ إِبْرَاهِیمَ وَ الْمِیثَبُ وَ الْبُرْقَة.

بزنظی می گوید: از امام رضا علیه السلام سؤال شد درباره هفت بوستان که از رسول خدا صلّی الله علیه و آله ارث وقف بود و رسول الله صلّی الله علیه و آله از آن می گرفت و خرج مهمانان خود می فرمود و برای مصیبت زدگان از آن حقی می گذاشت. زمانی که حضرت رحلت کرد عباس با حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نزاع کرد. امیرالمؤمنین علیه السلام شهادت دادند که وقف است و آن هفت بوستان: دلال و عواف و صافیة و بوستان مادر ابراهیم و برقه بود.

الکافی: ج ۷ ص ۴۷ ح ۱

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام فرمودند:

تَصَدَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی الله علیه و آله بِأَمْوَالٍ جَعَلَهَا وَقْفاً وَ كَانَ یُنْفِقُ مِنْهَا عَلَى أَضْیَافِهِ.

پیامبر اموالی را به عنوان وقف قرار دادند و از درآمد آن بر مهمان هایش انفاق می کرد.

دعائم الاسلام: ج ۲ ص ۳۴۱ ح ۱۲۸۲

* * * * * * * *

رُوِیَ أَنَّ الْحُسَیْنَ علیه السلام اشْتَرَى النَّوَاحِیَ الَّتِی فِیهَا قَبْرُهُ مِنْ أَهْلِ نَیْنَوَى وَ الْغَاضِرِیَّةِ بِسِتِّینَ أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ تَصَدَّقَ بِهَا عَلَیْهِمْ وَ شَرَطَ أَنْ یُرْشِدُوا إِلَى قَبْرِهِ وَ یُضَیِّفُوا مَنْ زَارَهُ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ.

روایت شده که امام حسین علیه السلام اطراف قبر خودشان را از اهل نینوا و غاضریه به شصت هزار درهم خریدند و به آنها بخشیدند به شرط اینکه زائرینش را به قبرش راهنمایی کنند و تا سه روز از زائرینش پذیرائی کنند.

مستدرک الوسائل: ج ۱۰ ص ۳۲۱ ح ۱۲۰۹۲

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام فرمودند:

رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً حَبَسَ نَفْسَهُ عَلَیْنَا.

خدا رحمت کند کسی را که خود را وقف ما کند.

المحاسن: ج ۱ ص ۱۷۳ ح ۱۴۸

* * * * * * * *

عَنْ أَبِی عَلِیِّ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ اشْتَرَیْتُ أَرْضاً إِلَى جَنْبِ ضَیْعَتِی بِأَلْفَیْ دِرْهَمٍ فَلَمَّا وَفَّیْتُ الْمَالَ خُبِّرْتُ أَنَ الْأَرْضَ وَقْفٌ فَقَالَ لَا یَجُوزُ شِرَاءُ الْوَقْفِ وَ لَا تُدْخِلِ الْغَلَّةَ فِی مَالِكَ ادْفَعْهَا إِلَى مَنْ أُوقِفَتْ عَلَیْهِ قُلْتُ لَا أَعْرِفُ لَهَا رَبّاً قَالَ تَصَدَّقْ بِغَلَّتِهَا.

ابوعلی بن راشد گفت: به امام کاظم علیه السلام عرض کردم: فدایت شوم من زمینی در جوار دهی که داشتم به دو هزار درهم خریدم چون مالم فراوان شد باخبر گشتم که آن زمین وقف است؟ امام علیه السلام فرمود: خریدن وقف جائز نیست، غله حاصل از آن داخل مال خود مکن، بلکه آنرا به موقوف علیهم برسان عرض کردم، من آنها را نمی شناسم فرمود: آن غله از ظرف موقوف علیهم صدقه بده.

الکافی: ج ۷ ص ۳۷ ح ۳۵

* * * * * * * *

کَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ إِلَى أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام فِی الْوُقُوفِ وَ مَا رُوِیَ فِیهَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام فَوَقَّعَ علیه السلام: الْوُقُوفُ تَكُونُ عَلَى حَسَبِ مَا یُوقِفُهَا أَهْلُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

محمد بن حسن صفار از امام حسن عسکری علیه السلام در مورد وقف و روایاتی که از پدران بزرگوارشان رسیده پرسید. امام علیه السلام در جواب فرمودند: وقف ها به همان گونه که واقفان مقرر داشته اند می‌باشد.

من لا یحضره الفقیه: ج ۴ ص ۲۳۷ ح ۵۵۶۷

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله – در پاسخ به سؤال درباره زمینى از ثَمْغ -:

اِحبِسْ أصلَها و سَبِّلْ ثَمَرَتَها.

اصل آن را وقف كن و میوه (حاصل) آن را (براى كسانى كه وقف آنها كرده اى) وا بگذار.

كنز العمّال: ۴۶۱۵۰

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

إذٰا مٰاتَ الإنْسٰانُ انقَطَعَ عَمَلُهُ إلاّ مِنْ ثَلاٰثٍ: إلاّ مِنْ صَدَقَةٍ جٰارِیَةٍ أو عِلمٍ یُنتَفَعُ بِهِ أو وَلَدٍ صٰالِحٍ یَدْعُولَهُ:

با مرگ انسان، رشته عملش قطع می شود، مگر از سه چیز: صدقه جاری (و ماندگار)، دانشی که مردم از آن بهره مند شوند، و فرزند نیکوکاری که برایش دعا کند.

میزان الحکمه: ح ۱۴۲۸۷

نیکوکاری در روایات

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

المالُ یُکرِمُ صاحِبَهُ ما بَذَلَهُ، و یُهینُهُ ما بَخِلَ بهِ؛

مال و ثروت، صاحب خود را تا زمانی که آن را بذل و بخشش کند، گرامی می گرداند و هرگاه بخل ورزد خوارش می سازد.

غرر الحکم: ۱۸۳۸

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

مُنَاوَلَةُ المِسْكِیْنِ تَقِی مِیْتَةَ السُّوْءِ؛

عطا به مستمندان از مرگ بد جلوگیری می کند.

سیر أعلام النبلاء ط الحدیث، ج ۴، ص ۳۹

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

طُوبى لِمَن ذَلَّ فی نفسِهِ، و طابَ كَسبُهُ، و صَلُحَت سَریرَتُهُ، وَ حَسُنَت خَلیقَتُهُ، و أنفَقَ الفَضلَ مِن مالِهِ، و أمسَكَ الفَضلَ مِن لِسانِهِ؛

خوشا به حال كسى كه در نظر خود خوار است و كسب و كارش پاكیزه و نیّت و درونش پاك و خوى او نیك است. زیادى دارایى خود را انفاق مى كند و زبانش را از زیاده گویى، نگه مى دارد.

نهج البلاغة: الحكمة ۱۲۳

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

كُنْ سَمْحا و لا تَكُنْ مُبَذِّرا، و كُنْ مُقَدِّرا و لا تَكُنْ مُقَتِّرا؛

بخشنده باش اما ولخرج مباش؛ و صرفه جو باش لیكن خسیس مباش.

نهج البلاغة: الحكمة ۳۳

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

مَنْ فَتَحَ بابَ مَسْأَلَةٍ فَتَحَ اللّه لَهُ بابَ فَقْرٍ فِی الدُّنْیا وَ الآخِرَةِ وَ مَنْ فَتَحَ بابَ عَطیَّةٍ ابْتِغاءً لِوَجْهِ اللّه اَعْطاهُ اللّه خَیْرَ الدُّنْیا وَ الآخِرَةِ؛

هر کس درِ درخواستی از مردم را به روی خود باز کند، خداوند برای او درِ فقری را در دنیا و آخرت باز می کند و هر کس درِ بخششی را برای مردم به خاطر خدا باز کند، خداوند او را خیر دنیا و آخرت عطا می فرماید.

کنزالعمال، ح ۱۶۷۴۵

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام فرمودند:

ما كَثُرَ مالُ رجُلٍ قَطُّ إلاّ عَظُمَتِ الحُجّةُ للّهِ تعالى علَیهِ، فإن قَدَرتُم أن تَدفَعوها عَن أنفُسِكُم فافعَلوا، فقیلَ: بما ذا؟ قالَ: بقَضاءِ حَوائجِ إخوانِكُم مِن أموالِكُم.

هیچ گاه ثروت مردى زیاد نشد، مگر اینكه حجّت خداى متعال بر او بزرگ شد. پس، اگر مى توانید این حجّت را از خود دور كنید، این كار را بكنید. عرض شد: با چه چیز؟ فرمود: با برآوردن نیازهاى برادران خود از اموالتان.

الأمالی للطوسی: ص ۳۰۲ ح ۶۰۰، بحارالأنوار: ج ۷۴ ص ۳۰۲ ح ۳۹

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

المالُ ما أفادَ الرِّجالَ؛

دارایی آن است که به مردمان سود رساند.

غرر الحکم: ۵۰۸

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام فرمودند:

امتَحِنوا شِیعَتَنا عِندَ ثَلاثٍ: عِندَ مَواقیتِ الصَّلاةِ کیفَ مُحافَظَتُهُم علَیها، و عِندَ أسرارِهِم کیفَ حِفظُهُم لَها عِندَ عَدُوِّنا، و إلی أموالِهِم کیفَ مُواساتُهُم لإخوانِهِم فیها؛

شیعیان ما را در سه چیز بیازمایید: در اوقات نمازشان، که چگونه بر آنها مواظبت می کنند؛ در اسرارشان، که چگونه آنها را از دشمنان ما حفظ می کنند و در اموالشان، که چگونه با آن به برادران خود کمک می کنند.

الخصال: ۱۰۳/۶۲ منتخب میزان الحکمة: ۵۰۶

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

مَن واسَی الفَقیرَ وَ أَنصَفَ النّاسَ مِن نَفسِهِ فَذلِکَ المُؤمِنُ حَقّا؛

هر کس به نیازمند کمک مالی کند و با مردم منصفانه رفتار نماید چنین کسی مؤمن حقیقی است.

خصال، ص ۴۷

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

مَن أرادَ أن تُستَجابَ دَعوَتُهُ و أن تُكشَفَ كُربَتُهُ فَلْیُفَرِّجْ عن مُعسِرٍ؛

هر كه مى خواهد دعایش مستجاب و اندوهش بر طرف شود، به تنگ دست مهلت دهد.

كنز العمّال: ۱۵۳۹۸

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

مَن یَسَّرَ عَلى مُعسِرٍ یَسَّرَ اللَّهُ عَلَیهِ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ، و مَن سَتَرَ مُسلِماً سَتَرَهُ اللَّهُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ، وَ اللَّهُ فی عَونِ العَبدِ ما كانَ العَبدُ فی عَونِ أخیهِ؛

هر كس بر شخص گرفتارى، آسان بگیرد، خداوند در دنیا و آخرت، بر او آسان خواهد گرفت و هر كس مسلمانى را بپوشاند، خداوند در دنیا و آخرت، وى را خواهد پوشاند. خدا در پىِ یارى بنده است تا وقتى كه او در پىِ یارى برادرش باشد.

كنزالعمّال: ج ۱۵ ص ۹۰۴ ح ۴۳۵۶۰

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

رَحِمَ اللّهُ امرَأً اِكتَسَبَ طَیِّبا، وأنفَقَ قَصدا، و قَدَّمَ فَضلاً لِیَومِ فَقرِهِ و حاجَتِهِ؛

خداوند رحمت كند كسى را كه پیشه پاكیزه داشته باشد، به اعتدال انفاق كند، و براى روز فقر و نیاز خویش [= قیامت]، خیرى پیش فرستد.

كنز العمّال: ۴ / ۶ / ۹۲۰۷

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

دِرْهَمُ الرَّجُلِ یُنْفِقُ فِی صِحَّتِهِ خَیْرٌ مِنْ عِتْقِ رَقَبَة عِنْدَ مَوْتِهِ؛

درهمی که انسان در حال صحت در راه خدا خرج کند بهتر از بنده ای است که هنگام مرگ آزاد کند.

نهج الفصاحه

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

الثلث و الثلث كثیر و كبیر، ما إنك إن تذر ورثتك أغنیاء خیر من أن تذرهم عالة یتكففون الناس، و إنك لن تنفق نفقة تبتغی بها وجه اللَّه إلا أجرت بها حتى ما تجعل فی امرأتك؛

ضمن وصیت فقط ثلث مال خود را به دیگران ده و ثلث بسیار است تو اگر وارثان خود را بی نیاز واگذاری بهتر از آن است که فقیر و محتاج مردم باشند، تو هیچ خرجی در راه خدا نمی کنی مگر آنکه در مقابل آن پاداش می یابی حتی غذایی که به زن خود می خورانی.

إمتاع الأسماع، ج ۱۱ ص ۳۰۸

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

إنَّ إبلیسَ یَبعَثُ أشَدَّ أصحابِهِ و أقوى أصحابِهِ إلى مَن یَصنَعُ المَعروفَ فی مالِهِ؛

شیطان محکم ترین و نیرومند ترین یاران خود را برای گمراهی کسی فرستد که با دارائی خود کار نیک انجام می دهد.

المعجم الكبیر: ج ۱۱ ص ۱۷۱ ح ۱۱۵۳۶

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

اِعلَموا أنَّهُ لَیسَ مِنكُم مِن أحَدٍ إلّا مالُ وارِثِهِ أحَبُّ إلَیهِ مِن مالِهِ؛ مالُكَ ما قَدَّمتَ، ومالُ وارِثِكَ ما أخَّرتَ؛

بدانید كه از شما كسى نیست، جز آن كه مال وارثش براى وى دوست داشتنى تر از مال خودش است؛ [زیرا]مال تو، آن است كه پیش مى اندازى (پیش از مرگت انفاق مى كنى) و مال وارثت آن است كه پس مى اندازى (پس از خود بر جاى مى گذارى).

سنن النسائی: ج ۶ ص ۲۳۷ وراجع الأمالی للطوسی: ص ۵۱۹ ح ۱۱۴۱

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

اَحَبُّ الاعْمالِ اِلَی اللّه مَنْ اَطْعَمَ مِنْ جوعٍ اَوْ دَفَعَ عَنْهُ مَغْرَما اَوْ کَشَفَ عَنْهُ کَرْبا؛

محبوب ترین کارها نزد خدا، سیر کردن گرسنه یا پرداختن بدهی یا برطرف کردن گرفتاری اوست.

نهج الفصاحه، ح۷۶

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

أخوكَ الصَدِیقُ مَن وَقاكَ بِنَفسِهِ، و آثَرَكَ على مالِهِ و وُلدِهِ و عِرسِهِ

برادرِ راستین تو كسى است كه خود را سپر تو گرداند و تو را بر مال و فرزند و زن خویش ترجیح دهد.

غرر الحكم: ۲۰۱۴

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

إنّ العَبدَ إذا ماتَ قالَتِ الملائكةُ: ما قَدَّمَ ؟ و قالَ النّاسُ: ما أخَّرَ ؟ فقَدِّموا فَضلاً یَكُن لَكُم، و لا تُؤخِّروا كَیلا یكونَ حَسرَةً علَیكُم؛ فإنّ المَحرومَ مَن حُرِمَ خَیرَ مالِهِ، و المَغبوطَ مَن ثَقَّلَ بالصَّدَقاتِ و الخَیراتِ مَوازینَهُ.

هرگاه بنده بمیرد، فرشتگان گویند: چه پیش فرستاد؟ و مردم گویند: چه بر جاى گذاشت؟ پس، زیادى مال خود را پیش فرستید، تا براى شما باشد و بر جاى نگذارید تا مایه حسرت شما گردد؛ زیرا محروم كسى است كه از خیر و منفعت مال خود محروم بماند و سعادتمند كسى است كه ترازوهاى اعمالش از صدقات و خیرات سنگین شود.

عیون أخبار الرِّضا: ۱/۲۹۸/۵۶

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

طوبى لِمَن… أنفَقَ الفَضلَ مِن مالِهِ، و أمسَكَ الفَضلَ مِن لِسانِهِ

خوشا به حال كسى كه زیادى مال خود را انفاق كرد و زبانش را از زیاده گویى نگه داشت.

نهج البلاغة: الحكمة ۱۲۳

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

مُواساةُ الأخِ فی اللّهِ عزّوجلّ تَزِیدُ فی الرِّزقِ

کمک مالی به برادر دینی، روزی را زیاد می کند.

بحارالأنوار: ۷۴/۳۹۵/ ۲۲

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

المُحسِنُ حَيٌّ و إن نُقِلَ إلى مَنازِلِ الأمْواتِ .

نيكوكار زنده است، هرچند به خانه هاى مردگان منتقل شود.

غررالحكم : ۱۵۲۱

صدقه در روایات

امام باقر علیه السلام فرمودند:

البِرُّ و صَدَقةُ السِّرِّ یَنْفِیانِ الفَقرَ، و یَزیدانِ فی العُمرِ، وَ یَدْفَعانِ عن سَبعینَ مِیتَةِ سُوءٍ

نیكى و صدقه دادن پنهانى، فقر را از بین مى برند، عمر را زیاد و هفتاد مرگِ بد و ناگوار را دفع مى كنند.

میزان الحکمه، ج۱، ص ۴۷۵

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

ألا اُخبِرُكُم بِشَیءٍ إن أنتُم فَعَلتُموهُ تَباعَدَ الشَّیطانُ مِنكُم كَما تَباعَدَ المَشرِقُ مِنَ المَغرِبِ ؟ قالوا: بَلى. قالَ: الصَّومُ یُسَوِّدُ وَجهَهُ، وَ الصَّدَقَةُ تَكسِرُ ظَهرَهُ، وَ الحُبُّ فِی اللّه ِ وَ المُوازَرَةُ عَلَى العَمَلِ الصّالِحِ یَقطَعُ دابِرَهُ، وَ الاِستِغفارُ یَقطَعُ وَتینَهُ.

آیا شما را از كارى خبر ندهم كه اگر انجامش دهید، شیطان از شما دور مى شود، آن گونه كه مشرق از مغرب، دور شده است ؟!». گفتند: آرى. فرمود: «روزه، شیطان را روسیاه مى كند. صدقه، پشتش را مى شكند. دوستى در راه خدا و یارى یكدیگر در انجام دادن كارهاى شایسته، دنباله[ى سُلطه]اش را قطع مى كند و استغفار، رگ گردنش را مى بُرَد

بحارالأنوار: ج ۶۳ ص ۲۶۴ ح ۱۴۶

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام فرمودند:

یُستَحَبُّ لِلمَریضِ أن یُعطِیَ السّائِلَ بِیَدِهِ، و یَأمُرَ السّائِلَ أن یَدعُوَ لَهُ.

مستحب است بیمار به دست خود، صدقه ای به سائل بدهد و از او بخواهد برای وی، دعا کند.

بحارالأنوار، جلد ۸۱، صفحه ۲۰۹

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام فرمودند:

إنّ الصَّدَقَةَ تَقضی الدَّینَ و تَخلُفُ بالبَرکَةِ؛

صدقه، دَین را ادا و برکت را جایگزین می کند.

الکافی: ج ۴، ص ۹، ح ۱

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

الصَّدَقَةُ تَمنَعُ مِیتَةَ السُّوءِ؛

صدقه، از مردنِ بد و دل خراش جلوگیری می کند.

میزان الحکمه ج ۶، ص ۲۱۹

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

إنَّ أفضَلَ الخَیرِ صَدَقَةُ السِّرِّ وَ بِرُّ الوالِدَینِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ؛

برترین خوبی، صدقه پنهانی و نیکی به پدر و مادر و صله رحم است.

غرر الحکم و درر الکلم، حدیث۳۵۵۰

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

أکثِرُوا مِن الصَّدَقَةِ تُرزَقُوا؛

صدقه زیاد بدهید، تا خداوند به شما روزی بدهد.

بحارالأنوار: ۷۷/۱۷۶/۱۰

* * * * * * * *

امام رضا علیه السلام فرمودند:

خَیرُ مالِ المَرءِ ذَخائِرُ الصَّدَقَةِ؛

بهترین مال انسان، اندوخته های صدقه است.

تنبیه الخواطر: ۲/۱۸۲

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

ما نَقَصَ مالٌ مِن صَدَقَةٍ قَطُّ، فأعطُوا ولا تَجبُنوا؛

مال از صدقه دادن نقصان نمی پذیرد. پس عطا كنید و نترسید.

بحارالأنوار: ج ۹۶ ص ۱۳۱ ح ۶۲

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

ما نقص مال من صدقة و لا عفى رجل عن مظلمة إلاّ زاده اللّٰه بها عزّا؛

هیچ مالی از صدقه کاهش نگیرد و هیچ کس از مظلمه ای نگذرد مگر خدا در قبال آن عزت وی بیفزاید.

نهج الفصاحه، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، ج ۱، ص ۶۹۱

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

الصّدقة على وجهها و اصطناع المعروف و برّ الوالدین و صلة الرّحم تحوّل الشّقاء سعادة و تزید فی العمر و تقی مصارع السّوء؛

صدقه به موقع و نیکوکاری و نیکی با پدر و مادر و پیوستگی خویشاوند بدبختی را به خوشبختی مبدل کند و عمر را افزایش دهد و از مرگ های بد جلوگیری کند.

نهج الفصاحه، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، ج ۱، ص ۵۴۹

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

إنَّ الصَّدَقةَ على ذِی القَرابَةِ یُضَعَّفُ أجرُها مَرَّتَینِ؛

صدقه دادن به خویشاوند، اجرش دو چندان است.

كنز العمّال: ۱۶۲۲۶

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

الحسد یأكل الحسنات كما تأكل النّار الحطب و الصّدقة تطفىء الخطیئة كما یطفىء الماء النّار؛

حسد كارهاى نیك را می خورد چنان كه آتش هیزم را می خورد و صدقه گناه را نابود می كند چنان كه آب آتش را خاموش می كند.

نهج الفصاحه، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، ج ۱، ص ۴۵۰

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

إنَّ صَدَقَةَ المُسلِمِ تَزیدُ فِی العُمُرِ، و تَمنَعُ میتَةَ السّوءِ، و یُذهِبُ اللّهُ بِهَا الكِبرَ وَ الفَخرَ؛

صدقه دادن مسلمان، برعمر مى افزاید و جلوِ مرگ بد را مى گیرد و خداوند به سبب آن، تكبّر و فخر را از بین مى برَد.

المعجم الكبیر: ج ۱۷ ص ۲۲ ح ۳۱

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

داووا مَرضاكُم بِالصَّدَقَهِ؛ فَإِنَّها تَدفَعُ عَنكُمُ الأَمراضَ وَالأَعراضَ؛

بیماران خود را به وسیله صدقه علاج کنید زیرا صدقه امراض و اعراض را از شما دفع می کند.

كنز العمّال، ج ۱۰، ص ۲۳، ح ۲۸۱۸۲

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

خَیرُ أبوابِ البِرِّ الصَّدَقَةُ؛

بهترین راه های نیکی، صدقه دادن است.

كنز العمّال: ج ۶ ص ۳۵۱ ح ۱۶۰۱۵٫

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

خیر الصّدقة ما أبقت غنی و الید العلیا خیر من الید السّفلی و ابداء بمن تعول؛

بهترین صدقه ها آن است که چیزی پس از آن بجای ماند، و دست دهنده بهتر از دست گیرنده است و صدقه را از نانخوران خود آغاز کن.

نهج الفصاحه، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، ج ۱، ص ۴۶۷

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

ثلاثةٌ یُحِبُّهُم اللّهُ عزّوجلّ: رجُلٌ قامَ مِن اللّیلِ یَتْلو كِتابَ اللّهِ، و رجُلٌ تَصدَّقَ صَدَقةً بیَمینِهِ یُخْفیها عَن شِمالِهِ، و رجُلٌ كانَ فی سَرِیّةٍ فانْهَزَمَ أصْحابُهُ فاسْتَقْبَلَ العَدُوَّ؛

خداوند عزّ و جلّ سه تن را دوست دارد: كسى كه نیمه شب برخیزد و كتاب خدا را تلاوت كند، كسى كه با دست راست صدقه دهد و دست چپش آگاه نشود و كسى كه با لشكرى [به جنگ] رفته باشد و همرزمانش بگریزند و او با دشمن مقابله كند.

كنز العمّال: ۴۳۲۵۶

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

تصدّقوا فسیأتی علیکم زمان یمشی الرّجل بصدقته فیقول الّذی یأتیه بها: لو جئت بها بالأمس لقبلتها فأمّا الآن فلا حاجة لی فیها فلا یجد من یقبلها؛

صدقه بدهید زیرا زمانی بیاید که انسان برای صدقه دادن برود و آن که صدقه را برای او برده اند گوید اگر دیروز آورده بودی قبول می کردم اما امروز بدان حاجت ندارم و کسی را نیابد که صدقه او را قبول کند.

نهج الفصاحه، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، ج ۱، ص ۳۸۴

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

تَصَدَّقوا؛ فَإِنَّ الصَّدَقَةَ فَكاكُكُم مِنَ النّارَ؛

صدقه بدهید زیرا صدقه مایه آزادی شما از آتش جهنم است.

كنز العمّال: ج ۶ ص ۳۴۵ ح ۱۵۹۷۹

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

صَنائعُ المَعروفِ تَقی مَصارِعَ السوءِ، وَ صَدقةُ السرِّ تُطفیء غَضَبَ الرَّبِّ، و صِلَةُ الرَّحِمِ تَزیدُ فی العُمُرِ، و تدفَعُ میتةَ السوءِ، و تَنفی الفَقرَ.؛

نیكى كردن، از سقوط هاى هولناك حفظ مى كند و صدقه نهانى خشم پروردگار را فرو مى نشاند و پیوند با خویشان بر عمر مى افزاید و مرگ بد را دور مى كند و فقر را از میان مى برد.

نهج الفصاحه

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

إن اللّهَ لَیَدرَأُ بالصَّدَقَةِ سَبعینَ مِیتةً مِنَ السُّوءِ؛

خداوند به وسیله صدقه هفتاد قسم مرگ بد را دفع می کند.

بحارالأنوار: ج ۶۲ ص ۲۶۹ ح ۶۳

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

إنّ اللَّه تعالی یقبل الصّدقة و یأخذها بیمینه فیربّیها لأحدکم کما یربّی أحدکم مهره، حتّی إنّ اللّقمة تصیر مثل أحد؛

خداوند صدقه را می پذیرد و آن را به دست راست خود می گیرد و برای شما بزرگ می کند همچنان که کره اسب خود را بزرگ می کنید تا آنجا که یک لقمه به اندازه کوه احد شود.

نهج الفصاحه

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

تَصَدَّقوا؛ فَإِنَّ الصَّدَقَةَ تَزیدُ فِی المالِ كَثرَةً. و تَصَدَّقوا رَحِمَكُمُ اللّهُ

صدقه دهید؛ چرا كه صدقه، بر مال مى افزاید. صدقه دهید؛ خداوند، شما را رحمت كند!

الكافی: ج ۴ ص ۹ ح ۲

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

إنّ الصَّدَقَةَ لَتُطفِئُ عن أهلِها حَرَّ القُبورِ، و إنّما یَسـتَظِلُّ المُؤمِنُ یَومَ القِیامَةِ فی ظِلِّ صَدَقَتِهِ؛

صدقه، گرماى گورها را از صدقه دهنده دور مى كند و روز قیامت، مؤمن در سایه صدقه خود پناه مى گیرد.

كنز العمّال: ۱۵۹۹۶

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

اِسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدقَةِ وَ الْبُکورُ مُبارَکٌ یَزیدُ فی جَمیعِ النِّعَمِ خُصوصاً فِی الرِّزْقِ وَ حُسْنُ الْخَطِّ مِنْ مَفاتیحِ الرِّزْقِ وَ طیبُ الْکَلامِ یَزیدُ فِی الرِّزْقِ؛

با صدقه دادن روزی را فرود آورید، سحرخیزی با برکت است و همه نعمت ها، مخصوصاً روزی را زیاد می کند، خط زیبا از درهای رزق است و خوش زبانی [هم] روزی را زیاد می کند.

بحارالأنوار، ج ۷۶، ص ۳۱۸٫

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

اَکْثِروا مِنَ الصَّدَقَةِ تُرزَقُوا؛

صدقه زیاد بدهید، تا خداوند به شما روزی بدهد.

بحارالأنوار، ج ۷۷، ص ۱۷۶، ح ۱۰٫

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

اَلصَّدَقَةُ عَلی وَجْهِها وَ اصْطِناعُ الْمَعْروفِ وَ بِرُّ الْوالِدَیْنِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ تُحَوِّلُ الشِّقاءَ سَعادَةً وَ تَزیدُ فِی الْعُمْرِ وَ تَقی مَصارِعَ السُّوءِ؛

صدقه بجا، نیکوکاری، نیکی به پدر و مادر و صله رحم، بدبختی را به خوش بختی تبدیل و عمر را زیاد و از پیشامدهای بد جلوگیری می کند.

نهج الفصاحه، ح ۱۸۶۹

* * * * * * * *

امیرالمومنین امام علی علیه السلام فرمودند:

وَ الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِی عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْیُنِهِمْ فِی آجَالِهِمْ؛

صدقه دادن دارویی ثمر بخش است، و کردار بندگان در دنیا، فردا در پیش روی آنان جلوه گر است.

نهج البلاغه، حکمت ۷

* * * * * * * *

امام صادق علیه السلام فرمودند:

مَنْ تَصَدَّقَ فی یَوْمٍ اَو لَیْلَةٍ اِنْ کَانَ یَوْمٌ فَیَوْمٌ وَ اِنْ کانَ لَیْلَةٌ فَلَیْلٌ دَفَعَ اللّه عَزَّوَجَلَّ عَنْهُ الْهَمَّ وَ السَّبُعَ وَ میتَةَ السُّوءِ؛

هر کس در روز و یا شب صدقه بدهد ـ اگر روز است روز و اگر شب است، شب ـ خداوند از او غم و اندوه، درنده و مرگ بد را دور می کند.

ثواب الأعمال، ص ۱۴۰٫

* * * * * * * *

امام رضا علیه السلام فرمودند:

تَصَدَّقْ بِالشَّیءِ و إن قَلَّ، فإنَّ كُلَّ شَیءٍ یُرادُ بِهِ اللّهُ و إن قلَّ ـ بَعدَ أن تَصدُقُ النِّیَّةُ فیهِ ـ عَظیمٌ

صدقه دهید هر چند اندك باشد؛ زیرا هر چیزى كه براى خدا باشد، گر چه اندك ـ اگر با نیّت درست و خالص صورت گیرد ـ بزرگ است.

وسائل الشیعة: ۱/۸۷/۳

* * * * * * * *

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند:

اَلصَّدَقَةُ تَدْفَعُ الْبَلاءَ وَ هِیَ اَنـْجَحُ دَواءٍ وَ تَدْفَعُ الْقَضاءَ وَ قَدْ اُبْرِمَ اِبراما وَ لا یَذْهَبُ بِالادواءِ اِلاَّ الدُّعاءُ وَ الصَّدَقَةُ

صدقه بلا را برطرف می کند و مؤثرترینِ داروست. همچنین، قضای حتمی را برمی گرداند و درد و بیماری ها را چیزی جز دعا و صدقه از بین نمی برد.

بحارالأنوار، ج ۹۳، ص ۱۳۷، ح ۷۱

* * * * * * * *

امام رضا علیه السلام فرمودند:

خَیرُ مالِ المَرءِ ذَخائِرُ الصَّدَقَةِ

بهترین مال انسان، اندوخته های صدقه است.

تنبیه الخواطر، ج۲، ص۱۸۲، حدیث ۳۰۷

سیره پیامبر صلّی‌الله‌علیه‌وآله در وقف

نقش پیامبر صلّی الله علیه و آله در گسترش وقف

رفتار و شیوه پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله، به صورت قول یا فعل، در رواج و گسترش وقف در جامعه ی اسلامی دارای اهمیت فراوانی است. به موجب تأکیدی که آن حضرت بر مسأله وقف و نتایج مثبت آن در جامعه داشتند، بسیاری از مؤمنین سعی می کردند بخشی از امکانات مالی خود را وقف امور خیریه کنند.

از جابر بن عبدالله روایت شده است که:

«لَمْ یَبْقِ احدٌ مِن اَصحابِ رسولِ الله صلّی الله علیه و آله مِمَّن لَهُ مَقدرةٌ الا وَقَد وَقَفَ؛ از یاران و اصحاب رسول خدا صلّی الله علیه و آله کسی نبود که توانایی مالی داشته باشد و چیزی را وقف نکرده باشد.»

پیامبر صلی الله علیه و آله با نگاه ارزشی به وقف، عمل به وقف را در میان مسلمانان به صورت یک سنت نبوی حسنه رایج کرد.

* * * * * * * *

اولین صدقه در اسلام

از واقدی نقل شده اولین صدقه در اسلام وقفی بود که پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله فرمود و آن چنان بود که مُخَیریق یهودی که از احبار و علمای بزرگ یهود مدینه بود، بعد از مسلمان شدن به همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ احد شرکت جست؛ مخیریق مردی ثروتمند با باغات نخل بسیار بود. [۱] او به هنگام جنگ احد، وصیت کرده بود که اگر کشته شدم تمام اموال من از آن رسول خدا صلی الله علیه و آله خواهد بود که به هر طریق که خداوند به او نشان دهد مصرف نماید.

مخیریق در جریان غزوه احد به شهادت رسید و طبق وصیتش اموال او که شامل نخلستان های هفتگانه اعواف، صافیه، دلال، میثَب (منبت – میثم)، بُرقَه، حُسنی، مشربه ام ابراهیم بود به پیامبر صلّی الله علیه و آله رسید. [۲]

رسول خدا صلّی الله علیه و آله این اموال را در سال هفتم هجری وقف نمودند. [۳]

گفته شده موقوفات رسول خدا صلّی الله علیه و آله در مدینه عموماً از همین اموال مخیرق بود. [۴] و عایدات آن را برای بنی هاشم و بنی مطلب قرار داد. [۵]

چاه «أعواف» نیز یکی دیگر از موقوفات پیامبر بود. این چاه که با وضوی رسول خدا صلی الله علیه و آله متبرک شده بود، سال ها جریان داشت. [۶]

بلاذری از قول عده ای از بنی حارث بن عبدالمطلب خبر داده است که باغ «الحدیقه» نیز از دیگر موقوفات پیامبر است. [۷]

پی نوشت:

۱- السیرة النبویة: ج ۱، ص ۵۱۸

۲- المغازی: ج ۱، ص ۳۷۸؛ الیاقوت: ج ۵، ص ۲۴۱

۳- وفاء الوفاء: ج ۳، ص ۱۵۲

۴- مغازی، ، ج۱، ص۳۷۸

۵- کلینی؛ اصول کافی، تهران، دار الکتب العلمیه،۱۳۶۵ ، ج۷، ص ۴۸

۶- وفاء الوفاء، پیشین، ج۳، ص۱۲۴

۷- انساب الاشراف، پیشین، ج۱، ص۵۱۹

* * * * * * * *

در مدارک تاریخی زمین هایی (غیر از مُخَیرِیق) به نام «صدقات رسول خدا صلّی الله علیه و آله» ذکر شده است، از آن جمله: رسول خدا صلّی الله علیه و آله زمینی را وقف کرد و آن را برای ابن السبیل صدقه قرار داد.

[صحیح بخاری ۴/۸]

* * * * * * * *

در «قبا» نخلستانی بوده به نام «بویره» که از زمین های یهودیان بنی النضیر محسوب می شده است، این نخلستان از صدقات پیامبر صلّی الله علیه و آله است که بر فقیران و بینوایان وقف بوده است.

[مالکیت خصوصی زمین، علی احمدی میانجی ص۶۱]

* * * * * * * *

پیامبر صلّی الله علیه و آله در خیبر موقوفه هایی داشته که از عوائد و منافع آن ها به مهمانان خود انفاق می کرده است.

[وسایل الشیعه ۱۳/۳۱۱]

* * * * * * * *

موقوفاتی برای رسول خدا صلّی الله علیه و آله نام برده اند که «مهزور» (نام محلی در بازار مدینه) از آن جمله است، که وقف مسلمانان و سهم رسول خدا صلّی الله علیه و آله از اموالی بوده است که پس از فتح بنی النضیر به دست آن حضرت رسیده است.

[مقدمه مرآة العقول ۱/۲۷]

* * * * * * * *

ابن ابی الحدید می گوید: «رسول خدا صلّی الله علیه و آله از دنیا رفت در حالی که مزارع زیادی در «خیبر»، «فدک»، «بنی النضیر»، «وادی نخله» و همچنین «طائف» داشت و پس از مرگ او همه صدقه شد».

[شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۱۸۲]

سیره امیرالمؤمنین امام علی علیه‌السلام در وقف

حضرت علی علیه السلام موقوفه هایی داشتند که در تاریخ ثبت شده است و این موقوفات از اموال و دارایی شخصی آن حضرت بوده که با کشاورزی و آبادانی باغات تهیه شده بود.

وقفنامه عمومی یا وصیت نامه ای که حضرت امیر علیه السلام نوشته و امام کاظم علیه السلام آن را در روایتی صحیح نقل می کند، مشتمل بر رقبات و املاک و اموالی است که دلیل بر گفتار ماست، ملاحظه ترجمه بخشی از وقف نامه جایگاه این سنت حسنه را آشکار می سازد.

«این آن چیزی است که وصیّت نموده و دستور داده است به آن در اموال و داراییش، بنده خدا علی، برای خشنودی خدا، تا مرا به واسطه آن به بهشت برد و دوزخ را از من برای خاطر آن دور سازد و آتش جهنّم را بر من روا ندارد در روزی که گروهی روسفید و گروهی روسیاه می شوند.»

وصیت چنین است:

«املاکی که در “ینبع” و اطراف آن دارم و نسبت آن ها به من شناخته شده است، همه آن ها و بندگان در آنها صدقه است. با حفظ این مراتب آنچه در “وادی القری” دارم، اختصاص به فرزندان فاطمه دارد و بندگان در این املاک صدقه اند و در راه خدا مصرف می شوند.»

[کافی، ج۷، ص۴۹؛ تهذیب الاحکام، ج۹، ص۱۴۶، گویا نسخه هایی از این وصیت نامه نزد سادات بنی الحسن و بنی الحسین بوده که ابن شبه در تاریخ مدینه (ج۱، ص۲۲۵) آن را از حسن بن زید نقل می کند]

* * * * * * * *

موقوفات امیرالمومنین علی علیه السلام

در میان ائمه علیهم السلام، حضرت علی علیه السلام بیشترین وقف را داشته است. علی علیه السلام در مدت ۲۵ سال امامت خود به کارهای کشاورزی و باغداری مشغول بودند و از این طریق املاک و مزارع فراوانی را به دست آوردند. آن حضرت غلات باغ ها را در راه رضای خدا به صورت زکات و صدقه ی واجب یا مستحب انفاق می کردند و در آخر عمرشان همه باغ ها و مزارع را وقف کردند. [۱]

از جمله موقوفات آن حضرت عبارت است از:

۱- الاحمر: صحرایی است در «الرَّجْلاء» بین مدینه و شام، نیمی از آن از موقوفات آن حضرت و نیم دیگر متعلق به وراث بود. [۲]

۲- ادبِیه: در صحرای «إضَم» در أطراف مدینه واقع است. [۳]

۳- اذینه: نام یکی از وادی های «قَبَلِیَّة» در أطراف مدینه می باشد. [۴] املاک و بردگان آنجا صدقه اند، چنانچه در وقفنامه عمومی آمده.

۴- الأسحن: صحرائی است در حدود «فدک». [۵]

۵- بِئرالملک: در صحرای «قَناة» واقع است. [۶]

۶- البغیبِغه چاهی است در نزدیک «رشاء» در اطراف مدینه. از حضرت صادق علیه السلام از پدرش نقل شده که چون به علی علیه السلام پیدا شدن این چشمه را بشارت دادند فرمود: وارث خشنود می گردد، آن گاه فرمود: وقف است بر مساکین و مسافرانی که خرجی راه ندارند و نیازمندان نزدیک. [همان: ص ۲۲۰]

۷- البغیبِغات: چند چشمه است در «ینبع» به نامهای «خَیْفُ الأراک» و «خَیْف لیلی» و «خَیْف بسطاس». مجموع این چشمه ها را حضرت علی وقف نموده است. [۷]

۸- البیضاء: صحرائی است در «حَرَّة الرَّجْلاء» دارای مزارع و باغها. [۸]

۹- خانه ای در مدینه: این خانه در محله «بَنی زُرَیْق» در شهر مدینه واقع است و حضرت آن را وقف نمود تا خاله هایش در آن سکنی داشته باشند و پس از آنها در اختیار نیازمندان از مسلمین باشد. [۹]

۱۰- دیمه: معلوم نشد کجاست. املاک آنجا وقف و بردگان آن صدقه اند جز «زُرَیْق » که آزاد است؛ چنانچه در وقفنامه عمومی آمده.

۱۱- ذات کمات: چهار چاه است در «حَرَّة الرَّجْلاء» به نامهای «ذوات العشراء» و «قعین» و «معید» و «رعوان» که مجموعاً از جمله موقوفات آن حضرت می باشد. [۱۰]

۱۲- رعیه: صحرائی است در حدود «فدک» دارای نخل و اندکی آب که از کوه ریزش می کند. [۱۱]

۱۳- عین أبی نیزر: چشمه ای است در «ینبع» پُر آب و دارای نخلهای بسیار، منسوب به «أبونَیْزَر» یکی از غلامان حضرت امیر علیه السلام. [۱۲]

۱۴- عین موات: چشمه ای است در «وادی القری». [۱۳]

۱۵- عین فاقة: چشمه ای است در «وادی القری» و «عین حسن» نیز نامیده می شود. [۱۴]

۱۶- عین ینبع: «یَنْبُع» دهی است نزدیک کوه «رَضْوی» و از مدینه هفت منزل فاصله دارد، دارای چشمه های پرُ آب و گوارا و زمینی حاصل خیز [۱۵] بعضی چشمه های آنجا را یکصد و هفتاد چشمه گفته اند. [۱۶]

از عمار یاسر نقل شده که حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله زمینی را از «ذی العَشِیرة» در ینبع به حضرت امیر بخشید و عمر نیز در أیام خلافتش قطعه ای در همانجا بدو بخشید و علی علیه السلام در آنجا ملکی دیگر خرید و مجموعا چند چشمه در آنجا داشت و همه را وقف نمود. [۱۷]

این ملک در وقفنامه عمومی ذکر شده با قید هرچه در اطراف آن است و صدقه بودن بردگانی که در آنجا به کار مشغول اند جز سه تن از آنها «رباح» و «ابونیزر» و «جبیر» که آزاد می باشند.

۱۷- فقیرین: نام دو جاست در اطراف مدینه که حضرت پیامبر صلی اللّه علیه و آله به امیرالمؤمنین بخشیده، و اصل این نام به معنی چاه یا حفیره ای است که برای به کار گذاشتن نخل حفر می کنند. [۱۸] این زمین حاصل خیز در عصر ما نیز معروف است و به زبان محلی «الفُقَیْر» نامیده می شود. [۱۹] از حضرت صادق علیه السلام روایت شده که در ینبع چشمه ای احداث کردند، آبی از آن به طرف آسمان جوشید مانند گردن یک شتر، چون به حضرت أمیرالمؤمنین علیه السلام بشارت دادند فرمود: به وارث بشارت دهید، این چشمه صدقه و وقف است برای زایران خانه خدا و مسافرینی که نیاز به خرج راه دارند، فروخته و بخشیده و به ارث گذاشته نمی شود… [۲۰]

۱۸- القصیبه: باغی است در حدود «فدک». [۲۱]

۱۹- وادی القری: نام صحرای وسیعی است بین مدینه و شام، دارای روستاهای بسیار و حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله آنجا را فتح نموده اند. [۲۲]

پی نوشت:

۱- بحارالانوار، ج ۴۱، ص ۴۳

۲- تاریخ المدینة: ج ۱، ص ۲۳۴

۳- همان، ص۲۲۲

۴- معجم البلدان، ج۱، ص؛ ج۴، ص۳۰۹

۵- تاریخ المدینة: ج ۱ ص ۲۲۵

۶- همان: ص ۲۲۳

۷- همان: ص ۲۲۲

۸- همان: ص ۲۳۴

۹- تهذیب الاحکام: ج ۹ ص ۱۳۱

۱۰- تاریخ المدینة: ج ۱ ص ۲۲۴

۱۱- همان: ص ۲۲۴

۱۲- وفاء الوفا: ج ۱ ص ۱۲۷

۱۳- تاريخ المدينة: ج ۱ ص ۲۲۳

۱۴- همان: ص۲۲۳

۱۵- معجم البلدان: ج ۱ ص ۴۵۰

۱۶- عمدة الاخبار: ص۳۵۳

۱۷- وفاء الوفا: ص ۱۳۳۴

۱۸- معجم البلدان: ج ۴ ص ۲۶۹؛ وفاء الوفا، ص ۱۲۸۲

۱۹- عمدة الاخبار: ص۳۱۸

۲۰- الکافی: ج ۷، ص ۵۴؛ تهذیب الاخبار: ج ۹، ص ۱۴۸

۲۱- تاریخ المدینة: ج ۱، ص ۲۲۵

۲۲- معجم البلدان: ج ۵، ص ۳۴۵

سیره حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در وقف

زندگی کوتاه زهرای مرضیه سلام الله علیها برکات بی شماری را به دنبال داشت و برکات معنوی آن سراسر تاریخ اسلام را فرا گرفت. حضرت زهرا سلام الله علیها در باب صدقات و موقوفات برترین بانوی جهان بوده و است، زیرا هر چه را مالک بود بر اساس سیره پدر بزرگوارشان به فقرا و مستمندان تقدیم می کرد.

* * * * * * * *

علامه مجلسی رحمة الله علیه می گوید:

«سید بن طاووس رحمة الله علیه رو به فرزندش کرد و گفت: پسرم! موقوفات و صدقات جده ات فاطمه زهرا سلام الله علیها همانند العوالی (نام منطقه ای در شرق مدینه النبی) – حیطان سبعه – از اموالی بود که رسول خدا صلّی الله علیه و آله آن ها را بدون جنگ و درگیری مالک گردید و کسی در آن شریک نبوده و ملک خالص آن حضرت شد و «فئ» محسوب شد. بعداً پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله آن ها را در زمان حیات خویش به دخترش به صورت هبه (بخشش) واگذار کرد. فاطمه سلام الله علیها هم آن ها را در راه خدا وقف کرد.

[سفینة البحار، شیخ عباس قمی، ج۷، ص۴۵؛ بحارالانوار، ج ۲۹، ص۱۲۳]

* * * * * * * *

یکی از موقوفات صدیقه طاهره سلام الله علیها «ام العیال» است. چشمه ای که به برکت آن روستایی بزرگ در کنارش ساخته شده، این روستا در آن روزگار بیش از بیست هزار نخل خرما داشته است.

[معجم معالم الحجاز، عاتق بن غیث بلادی، ج۱، ص۲۱]

* * * * * * * *

«حیطان سبعه» باغ ها و مزارع هفت گانه ای است که اطراف آن دیوار کشیده شده بود و بیشتر آن ها در منطقه «العوالی» واقع شده بود. العواف، الصافیة، الدلال، بُرقه، المیثب، حُسنی و مشربه ام ابراهیم نام این باغ های هفتگانه بود که همگی آن ها توسط حضرت زهرای مرضیه سلام الله علیها در راه خدا وقف شدند.

[بحارالانوار، ج۲۲، ص۳۰۰]

وقف و امامان معصوم علیهم‌السلام

طبق نقل مشهور، باغ هایی که هم اکنون در محله نخاوله ی مدینه (محله شیعه نشین آن) به نام «باغ صبا» و «باغ مرجان» وجود دارد، از موقوفات امام حسن مجتبی علیه السلام یا بنا بر نقلی از موقوفات امام سجاد علیه السلام است.

[وقف در اسلام، ص۵]

* * * * * * * *

شیخ بهایی از جدش روایت می کند که امام حسین علیه السلام زمین ها و چیزهای دیگری را که ارث برده بود وقف کرد و حتی اطراف قبر مطهر خویش را از اهل نینوا و غاضریه به شصت هزار درهم خرید، و وقف آنان کرد بدین شرط که زائران حضرت را به سوی قبرش راهنمایی کنند و آنان را به مدت سه روز به عنوان میهمان پذیرایی کنند.

[مستدرک الوسایل ۱۴/۶۱]

* * * * * * * *

وصیّت امام محمد باقر علیه السلام به فرزندشان امام صادق به نقل خود امام علیه السلام چنین است:

«پدرم به من فرمود: ای جعفر! فلان مقدار از دارایی ام را برایم وقف کن تا گریه کنندگان در ایام (اعمال) منی ده سال بر من گریه کنند»

[تحف العقول، علی بن شعبه، تحقیق علی اکبر غفّاری، ص ۲۸۴ ـ ۲۸۶]

در این وصیّت مختصر، به دو سنّت مهم و ماندگارِ وقف و گریه بر اهل بیت علیهم السلام که وجود آن ها در جامعه مفید و هدایتگر است اشاره شده است.

* * * * * * * *

از امام موسی بن جعفر علیهماالسلام وقفنامه ای نقل شده است که امام علیه السلام به طور کلی درختان خرما، زمین، قنات، آب، آسیاب، حریم، حقوق، حق آب زمین، پستی، بلندی، عرض، طول، میدان جلو باغ، نهرهای کوچک و بزرگ، مرغزارهای آباد (عامر) و خراب همه را وقف کرده اند.

[وسایل الشیعه، ج۱۳، ص۳۱۴]

 

* * * * * * * *

وقف برای حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف با توجه به نقل شیخ طوسی رحمة الله علیه از همان اوایل غیبت صغری شروع شده است [غیبت، شیخ طوسی، ص ۳۱۵] و تاکنون نیز عاشقان آن حضرت اموال و یا اجناسی را برای آن حضرت وقف کرده اند. امّا نظر به اینکه حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف امامِ زنده و حاضر و امام زمان مایند متأسفانه تعداد موقوفات در جهت ترویج فرهنگ والای مهدویت محدود است و به تعبیری مورد غفلت قرار گرفته است.

* * * * * * * *

وقف کردن برای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ثواب بیشتری از وقف برای چیزهای دیگر دارد، زیرا یکی از وظایف شیعیان در عصر غیبت بخشش اموال به امام زمان خویش در کنار بقیه ی وظایف منتظران است. [مکیال المکارم، ج ۲، ص ۳۷۵]

در این رابطه روایتی از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: «هیچ چیز نزد خداوند محبوب تر از اختصاص دادن دراهم به امام نیست و خداوند متعالی در ازای هر درهم در بهشت مانند کوه احد پاداش می دهد. خداوند متعالی در قرآن می فرماید: «چه کسی به خدا قرض می دهد تا خدا چند برابر پاداش دهد». [سوره ی بقره، آیه ی ۲۴۵] به خدا سوگند که این آیه درباره ی صله به امام است».

[الکافی، ج ۱، ص ۵۳۷]

* * * * * * * *

وقف برای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به هدف اینکه دل ها و جان هایمان را به ایشان نزدیک کنیم و از سوی دیگر صدقه ی جاریه ای باشد تا از این طریق تا روز قیامت ثواب این عمل خیر برایمان جاری و ساری گردد ثوابی دو چندان دارد.

در وقف مهدوی، جهت و سمت و سوی وقف، درباره ی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است و واقف می تواند با نیت و انگیزه ی رشد و توسعه ی فرهنگ مهدویت، اموالی را در راه حضرت و کمک به تهیه مقدمات ظهورش وقف کند.