×

منوی بالا

منوی اصلی

منوی سایدبار


» پرسش و پاسخ امام حسین (ع) » توبه یزید پس از شهادت امام حسین علیه السلام

تاریخ انتشار : ۱۳۹۷/۰۳/۲۲ - ۱۷:۵۷

 14 بازدید

توبه یزید پس از شهادت امام حسین علیه السلام

آيا يزيد توبه كرد و آيا اصولاً توبه چنين شخصى پذيرفته مى شود؟

توبه یزید پس از شهادت امام حسین علیه السلام

پرسش. آيا يزيد توبه كرد و آيا اصولاً توبه چنين شخصى پذيرفته مى شود؟

اين پرسش به دو بخش تاريخى و كلامى تقسيم مى شود. بخش دوّم پرسش متوقف است بر پاسخ به پرسش هايى، همچون امكان توفيق چنين شخصى با اين جنايات عظيم بر توبه، واقعى يا ظاهرى بودن توبه او، استثنا يا عدم استثنا از آيات و رواياتى كه به گونه اى عموم پذيرش توبه را مى رساند و… اما همه اين پرسش ها هنگامى پديد مى آيد كه از نظر تاريخى اثبات شود كه يزيد از جنايت خود پشيمان شده و به نحوى در صدد جبران آن برآمده و از درگاه الهى طلب مغفرت كرده است. امّا اگر پاسخ پرسش تاريخى منفى باشد، نوبت به بخش دوم پرسش نخواهد رسيد.

در طول تاريخ اسلام، گرچه اكثر قريب به اتفاق مورخان، محدثان و ديگر دانشمندان اسلامى، يزيد را به عنوان فردى جنايتكار شناخته و او را در جنايات خود – بويژه پديد آوردن حادثه عاشورا مقصّر دانسته و تخطئه كرده اند – اما در اين ميان كسانى مانند غزالى نيز وجود داشته اند كه در احياء العلوم، سخن از نهى از لعنت يزيد به علّت امكان توبه او به ميان آورده اند!

سخن غزالى – به رغم شخصيت عظيم او، در جهان اسلام – مقبوليت نيافت و در همان زمان، بزرگان معاصر او همانند ابن جوزى (۵۹۷ ق) با اين نظريه به شدت برخورد كردند و حتى كتابى مستقل با عنوان «الرد على المتعصب العنيد» را پديد آوردند.

اما در طول تاريخ، گاه گاهى زمزمه هاى تكرار گونه اين گفتار، از سوى برخى از خاورشناسان همانند «لامنس يهودى» در مقالات دايرة المعارف اسلام (چاپ اوّل) ديده مى شود. اخيرا نيز در برخى از محافل اسلامى اين سخن و شبهه به گونه ديگر بيان مى شود كه همه اينها اهميت بحث تاريخى درباره اين شبهه را روشن مى سازد. عمده مطالبى كه از نظر تاريخى براى توبه يزيد آورده مى شود، مطالب زير است:

۱) ابن قتيبه در كتاب الامامة و السياسة [۱] چنين آورده است: پس از رخ دادن حوادثى در بارگاه يزيد چنان شد كه «فبكى يزيد حتى كادت نفسه تفيض؛ يعنى، يزيد چنان گريه كرد كه نزديك بود، روح از بدنش پرواز كند.»

۲) پس از ورود سرها و اسراى كربلا به كاخ يزيد، او را حالت تأثر گرفته و اين جنايت شنيع را به ابن زياد نسبت داده و چنين گفت: «لعن اللّه ابن مرجانه لقد بَغَّضَنى الى المسلمين و زرع لى فى قلوبهم البغضاء؛ يعنى، خداوند پسر مرجانه (عبيداللّه بن زياد) را لعنت كند كه مرا نزد مسلمانان مبغوض و منفور كرد و در دل هاى آنان كينه مرا كاشت!» [۲]
در عبارت ديگر منسوب به يزيد، او خود را شخصيتى حليم در مقابل مخالفت هاى امام علیه السلام معرفى كرده كه با كشته شدن امام علیه السلام به جهت نسبت امام علیه السلام با پيامبر صلّی الله علیه و آله موافق نبود و اين عمل را مستقيما به ابن زياد نسبت مى دهد. [۳]

۳) يزيد هنگامى كه كاروان كربلاييان را به سمت مدينه رهسپار مى كند، خطاب به امام سجاد علیه السلام مى گويد:
«لعن اللّه ابن مرجانه، اما و اللّه لو انى صاحبه ما سألنى خصلة ابدا الا اعطيته اياها و لدفعت الحتف عنه بكل ما استطعت و لو بهلاك بعض ولدى؛ يعنى، خداوند ابن مرجانه را لعنت كند! به خداوند سوگند اگر من در مقابل حسين علیه السلام بودم، او هر خواسته اى داشت اجابت مى كردم و به هر طريق ممكن، مرگ را از او مى راندم؛ حتى اگر اين كار منجر به مرگ فرزندانم مى گشت!» [۴]

اگر بخواهيم همه اين عبارات را بپذيريم و در اسناد آنها خدشه روا نداريم، چند نكته را مى توانيم از آنها به دست آوريم.

الف) مقصّر اصلى در جريان كربلا ابن زياد بوده و يزيد هيچ فرمانى مبنى بر كشتن امام علیه السلام و يا حتى سخت گيرى نسبت به او نداشته است!

ب) يزيد از اين عمل ابن زياد خشمگين شده و او را لعنت مى كند!

ج) يزيد از كشته شدن امام علیه السلام اظهار تأسف شديد مى كند!

درباره نكته اول خوشبختانه اسناد تاريخى به جاى مانده به خوبى دروغين بودن ادعاى يزيد را اثبات مى كند؛ زيرا در گزارش هاى تاريخى چنين آمده كه يزيد به محض رسيدن به حكومت و به رغم سفارش هاى پدر خود، در اولين نامه خطاب به وليد بن عتبه فرماندار مدينه چنين نگاشت:

«…اذا اتاك كتابى هذا فاحضر الحسين بن على و عبداللّه بن الزبير فخذهما بالبيعة لى فان امتنعا فاضرب اعناقهما و ابعث لى برؤسهما؛ يعنى، هنگامى كه نامه من به دستت رسيد، حسين و ابن زبير را احضار كرده و از آن دو براى من بيعت بگير و اگر نپذيرفتند گردن آن دو را زده و سرهايشان را به نزد من بفرست». [۵]

همچنين در بعضى از نقل ها چنين آمده است: يزيد هنگام حضور امام علیه السلام در مكّه، عده اى را مخفيانه به حجّ فرستاده بود تا در حين اعمال حج در كنار كعبه، امام علیه السلام را به قتل برسانند؛ [۶] چنان كه ابن عباس نيز در نامه خود به يزيد به اين مطلب اشاره مى كند. [۷] همچنين در گزارش هاى تاريخى آمده است: هنگام حركت امام علیه السلام به سمت عراق، يزيد به ابن زياد نامه نگاشته و از او خواست تا در مقابل امام علیه السلام با شدت عمل تمام بايستد. [۸] بعدها ابن زياد نيز به فرمان داشتن از يزيد مبنى بر كشتن امام حسين علیه السلام اعتراف مى كند. [۹]

عبداللّه بن عباس نيز در نامه اى به يزيد، صراحتا او را قاتل امام حسين علیه السلام و جوانان بنى عبدالمطلب دانسته و با عبارت هاى زير او را توبيخ مى كند: «انت قتلت الحسين بن على علیه السلام و لا تحسبن لا ابا لك نسيتُ قتلك حسينا و فتيان بنى عبدالمطّلب؛ يعنى، مپندار كه من كشتنت حسين علیه السلام و جوانان بنى عبدالمطلب را فراموش كرده ام!» [۱۰]

اين مطلب در آن زمان به گونه اى روشن بود كه حتى بعدها فرزند او، معاوية بن يزيد نيز بر بالاى منبر مسجد جامع دمشق، پدر خود را اين چنين مورد توبيخ قرار مى دهد: «…و قد قتل عترة الرسول و…» [۱۱] به طور خلاصه شواهد تاريخى مبنى بر كشته شدن امام علیه السلام به دستور يزيد، به گونه اى است كه جاى انكار را براى تحليل گر منصف باقى نمى گذارد. [۱۲]

اما درباره نكته دوم (خشمگين شدن يزيد از جنايت ابن زياد) بايد بگوييم كه شواهد تاريخى گوياى آن است كه يزيد در آغاز از شنيدن خبر شهادت امام حسين علیه السلام خوشحال شد و ابن زياد را مورد تشويق قرار داد! سبط ابن جوزى سخن از تشويق فراوان يزيد نسبت به ابن زياد، فرستادن هداياى گران قيمت براى او، شب نشينى هاى همراه با شرب خمر با او و برخورد با او به عنوان يكى از اعضاى خانواده خود سخن به ميان آورده است. وى اشعارى را از يزيد نقل كرده كه به صراحت رضايت و قدردانى او از ابن زياد را در مورد كشتن امام علیه السلام بيان مى دارد! [۱۳]

همچنين تاريخ گوياى آن است كه يزيد هيچ اقدامى مبنى بر عزل ابن زياد از عراق نكرد؛ بلكه پس از رخ دادن قيام ابن زبير در سال ۶۳ ق، از ابن زياد خواست تا به جنگ او برود. [۱۴]

بنابراين خشمگينى او از ابن زياد را بايد عملى ظاهرى دانست كه تحت تأثير واژگونه شدن شرايط با سخنرانى هاى حضرت زينب سلام الله علیها و امام سجاد علیه السلام و در واكنش فرافكنانه انجام پذيرفته است تا منفوريت و مبغوضيتى را كه از اين جنايت براى او حاصل آمده، به گونه اى بزدايد.

اما نكته سوم (اظهار تأسف يزيد از كشته شدن امام علیه السلام) نيز بر خلاف شواهد تاريخى است؛ زيرا تاريخ گوياى آن است كه با ورود سرها و اسيران به دمشق و مجلس يزيد، او ابراز شادمانى كرده و با چوب بر دندان هاى سر امام علیه السلام مى زد! [۱۵] همچنين اشعارى مى خواند كه شعف او از انتقام گيرى بنى اميه از بنى هاشم در جنگ بدر را نشان مى داد [۱۶] كه در آن جنگ، جد مادرى او «عتبه»، دايى اش «وليد» و تعدادى ديگر از بزرگان قريش به دست ياران پيامبر صلّی الله علیه و آله به قتل رسيده بودند.

در همين اشعار اساسا به تكذيب نبوت پيامبر صلّی الله علیه و آله پرداخته و آن را دستاويزى براى رسيدن به حكومت دانسته است: «لعبت هاشم بالملك فلا؛  خبر جاء و لاوحىٌ نزل؛ بنى هاشم با حكومت بازى كردند و هيچ خبرى از آسمان نيامد و هيچ وحيى نازل نشد». [۱۷]

بله، چنانچه اشاره شد، اظهار تأسف او هنگامى بود كه اوضاع را دگرگونه و اظهار شادمانى بيشتر را مواجه با عكس العمل احتمالى مردم مى ديد.

در پايان اين بحث ذكر دو نكته لازم است:

يكم) چنان كه از عبارات يزيد آشكار مى شود، اظهار تأسّف او صرفا يك اظهار تأسّف سياسى است و در آن هيچ عبارتى كه ناشى از توبه، استغفار و بازگشت به درگاه الهى باشد، ديده نمى شود! بنابراين، اين عمل نيز بايد در ظرف سياسى خود مورد ارزيابى قرار گيرد و به مسأله توبه ربط داده نشود تا آن گاه به سراغ جواز لعن او در صورت توبه او برويم.

دوّم) اگر بپذيريم يزيد واقعا توبه نموده است، بايد آثار آن را در اعمال بعدى او مشاهده كنيم؛ در حالى كه تاريخ ضدّ آن را نشان مى دهد؛ زيرا يزيد پس از واقعه عاشورا و در دو سال باقى مانده حكومت ننگين خود، دست به دو جنايت عظيم ديگر زد:

۱ – قتل عام مردم مدينه و مباح كردن آن سرزمين براى سپاهيان خود به مدت سه روز، كشتن بسيارى از صحابه پيامبر اكرم صلّی الله علیه و آله ساكن در اين شهر كه در تاريخ به «واقعه حرّه» مشهور شده است. [۱۸]
۲ – فرمان حمله به مكه كه سپاهيان او با منجنيق به اين شهر حمله برده و حرمت خانه كعبه را شكستند و آن را با آتش پرتاب شده از منجنيق ها سوزانيدند. [۱۹]

بنابراين از نظر تاريخ اين نكته مسلّم است كه نه تنها هيچ نشانه اى دلالت بر توبه يزيد وجود ندارد؛ بلكه تمام نشانه ها ناشى از عدم توبه او است؛ بنابراين همچنان جواز لعنت او نزد قاطبه مسلمانان پابرجا مى باشد.

پی نوشت:
۱) ج ۲، ص ۸٫
۲) سبط ابن جوزى، تذكرة الخواص، ص ۲۵۶٫
۳) الكامل فى التاريخ، ج ۲، ص ۵۷۸٫
۴) همان.
۵) تاريخ يعقوبى، ج ۲، ص ۲۴۱٫
۶) لهوف، ص ۸۲٫
۷) تذكرة الخواص، ص ۲۷۵؛ «و انسيت انفاذ اعوانك الى حرم اللّه لتقتل الحسين علیه السلام» و نيز ر.ك: تاريخ يعقوبى، ج ۲، ص ۲۴۹٫
۸) ابن عبدربه، العقد الفريد، ج ۵، ص ۱۳۰؛ سيوطى، تاريخ الخلفاء، ص ۱۶۵٫
۹) تجارب الامم، ج ۲، ص ۷۷: «كتب يزيد الى عبيداللّه بن زياد ان اغز ابن الزبير فَقال: و اللّه لا اجمعها للفاسق ابدا اقتل ابن رسول اللّه و اغزوا ابن زبير».
۱۰) تاريخ يعقوبى، ج ۲، ص ۲۴۸٫
۱۱) همان، ج ۲، ص ۲۵۴٫
۱۲) براى آگاهى بيشتر ر. ك: الركب الحسينى فى الشام و منه الى المدينة المنورة، ج ۶، از مجموعه معالركب الحسينى من المدينة الى المدينه، ج ۶، ص ۵۴-۶۱٫
۱۳) تذكرة الخواص، ۲۹٫
۱۴) تجارب الامم، ج ۲، ص ۷۷٫
۱۵) تاريخ يعقوبى، ج ۲، ص ۲۴۵٫
۱۶) ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، ج ۱۴، ص ۲۸۰٫
۱۷) مقتل خوارزمى، ج ۲، ص ۵۸؛ تذكرة الخواص، ص ۲۶۱٫
۱۸) الكامل، ابن اثير، ج ۲، ص ۵۹۳٫
۱۹) همان، ص ۶۰۲٫


برچسب ها : , , , , ,
دسته بندی : پرسش و پاسخ امام حسین (ع)

دیدگاه بسته شده است.