×

منوی بالا

منوی اصلی

منوی سایدبار


» وقف در قرآن » آیات انفاق – سوره محمد، آیه ۳۸

تاریخ انتشار : ۱۳۹۶/۱۲/۰۸ - ۱۶:۱۴

 69 بازدید

آیات انفاق – سوره محمد، آیه ۳۸

هَا أَنتُمْ هَـؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّـهِ فَمِنكُم مَّن یَبْخَلُ وَمَن یَبْخَلْ فَإِنَّمَا یَبْخَلُ عَن نَّفْسِهِ وَاللَّـهُ الْغَنِیُّ وَأَنتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِن تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَیْرَكُمْ ثُمَّ لَا یَكُونُوا أَمْثَالَكُم آری، شما همان گروهی هستید که برای انفاق در راه خدا دعوت می‌شوید، بعضی از شما بخل می‌ورزند؛ و هر کس بخل ورزد، نسبت به […]

آیات انفاق – سوره محمد، آیه ۳۸

هَا أَنتُمْ هَـؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّـهِ فَمِنكُم مَّن یَبْخَلُ وَمَن یَبْخَلْ فَإِنَّمَا یَبْخَلُ عَن نَّفْسِهِ وَاللَّـهُ الْغَنِیُّ وَأَنتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِن تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَیْرَكُمْ ثُمَّ لَا یَكُونُوا أَمْثَالَكُم

آری، شما همان گروهی هستید که برای انفاق در راه خدا دعوت می‌شوید، بعضی از شما بخل می‌ورزند؛ و هر کس بخل ورزد، نسبت به خود بخل کرده است؛ و خداوند بی‌نیاز است و شما همه نیازمندید؛ و هرگاه سرپیچی کنید، خداوند گروه دیگری را جای شما می‌آورد پس آنها مانند شما نخواهند بود (و سخاوتمندانه در راه خدا انفاق می‌کنند).

* * * * * * * *

تفسیر نمونه

این آیه تأكید دیگرى است بر آنچه در آیات گذشته این سوره پیرامون مسائل مادى و دلبستگى‌هاى مردم به آن و انفاق در راه خدا آمده است.

مى‌فرماید: «بدانید شما همان جمعیتى هستید كه دعوت براى انفاق در راه خدا مى‌شوید، بعضى از شما این فرمان الهى را اطاعت مى‌كنند در حالى كه بعضى بخل مى‌ورزند (ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ یَبْخَلُ ).

در اینجا این سؤال مطرح مى‌شود كه در آیات قبل گفته شد خداوند اموال شما را مطالبه نمى‌كند چگونه در این آیه دستور به انفاق فى‌سبیل‌اللَّه داده شده است؟

ولى دنباله خود آیه در حقیقت به این سؤال از دو راه پاسخ مى‌دهد: نخست مى‌گوید: «كسى كه در انفاق بخل كند نسبت به خود بخل كرده است» (وَ مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّما یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ) [۱]

چرا كه نتیجه انفاق‌ها هم در دنیا به خود شما بازمى‌گردد، زیرا فاصله‌هاى طبقاتى كم مى‌شود آرامش و امنیت در جامعه حكم‌فرما مى‌گردد، محبت و صفا و صمیمیت جاى كینه و عداوت را مى‌گیرد این پاداش دنیوى شما است.

و هم در آخرت در برابر هر درهم و دینارى مواهب و نعمت‌هایى به شما ارزانى مى‌دارد كه هرگز به فكر بشرى خطور نكرده است، بنابراین هر قدر بخل كنید به خودتان بخل كرده‌اید! به تعبیر دیگر مسأله انفاق در اینجا بیشتر ناظر به انفاق براى جهاد است و تعبیر به فى‌سبیل‌اللَّه نیز تناسب با همین معنى دارد، و واضح است كه هر گونه كمك به پیشرفت امر جهاد ضامن حفظ موجودیت و استقلال و شرف یك جامعه است.

پاسخ دیگر اینكه «خداوند غنى و بى‌نیاز است و شما همه نیازمندید» (وَ اللَّهُ الْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ).

او هم از انفاق شما بى‌نیاز است، و هم از اطاعتتان، این شما هستید كه در دنیا و آخرت نیاز به لطف و رحمت و پاداش او دارید.

اصولا موجودات امكانیه و ماسوى‌اللَّه سر تا پا فقر و نیازند، و غنى بالذات تنها خدا است، آنها حتى در اصل وجودشان دائماً وابسته به اویند، و لحظه به لحظه از منبع لایزال فیض وجود او مدد مى‌گیرند كه اگر یك لحظه از آنها قطع فیض كند هستى همه بر باد مى‌رود «و فرو ریزند قالب‌ها»! آخرین جمله هشدارى است به همه مسلمانان كه قدر این نعمت بزرگ و موهبت عظیم را بدانید كه خداوند شما را پاسدار آئین پاكش قرار داد تا حامیان دین و یاوران پیامبر او باشید، اگر به این نعمت بزرگ ارج ننهید «و اگر روى‌گردان شوید این ماموریت را به گروه دیگرى مى‌سپارد گروهى كه همانند شما نخواهند بود»! (وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَكُمْ ثُمَّ لا یَكُونُوا أَمْثالَكُمْ).

آرى این بار هرگز بر زمین نمى‌ماند، اگر شما به اهمیت موقفتان پى نبرید، و این رسالت عظیم را نادیده بگیرید، خداوند قوم دیگرى را برمى‌انگیزد و این رسالت عظیم را بر دوش آنها مى‌افكند، قومى كه در ایثار و فداكارى و بذل جان و مال و انفاق فى سبیل اللَّه به مراتب از شما برتر و بالاتر باشند! این تهدید بزرگى است كه نظیر آن در آیه ۵۴ سوره مائده نیز آمده است:

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِینَ یُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ؛ اى كسانى كه ایمان آورده‌اید! هر كس از شما از آئین خود بازگردد (به خدا زیانى نمى‌رساند) خداوند در آینده جمعیتى را مى‌آورد كه آنها را دوست دارد و آنها نیز خدا را دوست دارند، در برابر مؤمنان متواضع، و در برابر كافران نیرومند و شكست ناپذیر، مردانى كه در راه خدا جهاد مى‌كنند و هرگز از سرزنش سرزنش كنندگان هراسى به خود راه نمى‌دهند» (مائده- ۵۳ ).

جالب توجه این كه اكثر مفسران در ذیل آیه مورد بحث نقل كرده‌اند كه بعد از نزول این آیه جمعى از اصحاب رسول خدا صلّی‌الله‌علیه‌وآله عرض كردند: من هؤلاء الذین ذكر اللَّه فى كتابه: «این گروهى كه خداوند در این آیه به آنها اشاره كرده كیانند»؟! در این هنگام سلمان نزدیك پیامبر صلّی‌الله‌علیه‌وآله نشسته بود، پیامبر دست بر پاى سلمان (و طبق روایتى بر شانه سلمان) زد و فرمود: هذا و قومه، و الذى نفسى بیده لو كان الایمان منوطا بالثریا لتناوله رجال من فارس؛

«منظور این مرد و قوم او است، سوگند به آن كس كه جانم به دست او است اگر ایمان به ثریا بسته باشد گروهى از مردان فارس آن را به چنگ مى‌آورند»!

این حدیث و مشابه آن را محدثان معروف اهل سنت مانند محدث معروف بیهقى و ترمذى در كتب معروف خود آورده‌اند، و مفسران معروف شیعه و اهل سنت بر آن اتفاق دارند، مانند: نویسنده تفسیر قرطبى، روح البیان، و مجمع البیان و فخر رازى و مراغى و ابوالفتوح رازى و مانند آنها.

در تفسیر «در المنثور» در ذیل همین آیه نیز چندین حدیث در همین زمینه آورده است. [۲]

حدیث دیگرى از امام صادق علیه‌السلام نقل شده كه مكمل حدیث فوق است فرمود:

«و اللَّه ابدل بهم خیرا منهم، الموالى؛ به خدا سوگند كه خداوند به این وعده خود وفا كرده و گروهى را از غیر عرب بهتر از آنها جانشین آنها فرمود». [۳]

اگر با دقت و خالى از هر گونه تعصب به تاریخ اسلام و علوم اسلامى بنگریم، و سهم عجم، و مخصوصاً ایرانیان را در میدان‌هاى جهاد و مبارزه با دشمنان از یك سو، و تنقیح و تدوین علوم اسلامى را از سوى دیگر بنگریم به واقعیت این حدیث پى خواهیم برد و شرح این سخن بسیار است.

پی‌نوشت:

۱- واژه بخل گاهى با عن متعدى مى‌شود و گاه با على در صورت اول معنى منع دارد و در صورت دوم اضرار.

۲- درالمنثور جلد ۶ صفحه ۶۷

۳- تفسیر مجمع‌البیان، جلد ۹ صفحه ۱۰۸

* * * * * * * *

تفسیر نور

نكته‌ها:

سؤال: در دو آیه قبل فرمود: «لا یَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ» ما از اموال شما چیزى نمى‌خواهیم، در حالى كه این آیه مردم را دعوت به انفاق كرده و از آنان چیزى مى‌خواهد، این چند آیه را چگونه در كنار هم جمع نماییم؟

پاسخ: مراد از «لایَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ» آن است كه ما در قبال هدایت و ایمانتان چیزى از شما نمى‌خواهیم و یا براى خودمان نیازى به شما نداریم، ولى دعوت به انفاق در این آیه، براى ایجاد عدالت اجتماعى، وحدت، نوع‌دوستى، برطرف كردن كدورت‌ها، كینه‌ها وتبعیض‌هایى است كه اگر برطرف نشود، تفاوت طبقاتى به صورت یك عقده و انفجار و انتقام در مى‌آید و دعوت به انفاق براى حفظ نظام زندگى خود انسان‌ها است. لذا خداوند مى‌فرماید: هر كس بخل ورزد، به ضرر خودش خواهد بود و خداوند از هر جهت غنى و بى‌نیاز است.

در تفاسیر مى‌خوانیم كه پیامبر اكرم صلّی‌الله‌علیه‌وآله در پاسخ كسى كه پرسید: آن قوم دیگر كه بخل نمى‌ورزند كیانند؟ حضرت دستى به شانه سلمان زدند و فرمودند: منظور، قوم سلمان (مردم ایران) است، سوگند به آن كس كه جانم به دست اوست، اگر ایمان به ثریّا بسته باشد، گروهى از فارسیان آن را به چنگ مى‌آورند. [۱]

در شیوه تربیت باید مراحلى طى شود:

الف) هشدار به مخاطب. «ها أَنْتُمْ»

ب) درخواست و دعوت. تُدْعَوْنَ‌ …

ج) توجیه و استدلال. «مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّما یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ»

د) تكرار و قاطعیّت. «وَ اللَّهُ الْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ»

ه) اتمام حجّت و تهدید. وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ‌ …

پیام‌ها:

۱- در تبلیغ، گاهى باید مخاطب را براى شنیدن حساس كرد. ها أَنْتُمْ‌…

۲- تا مى‌توانید با دست خود انفاق كنید كه وارثان كارى نخواهند كرد. «لِتُنْفِقُوا»

۳- آنچه مورد دعوت الهى است، كار خالصانه است. «لِتُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ»

۴- مردم را باید به انفاق و كمك به دیگران دعوت كرد، امّا باید آزادشان گذاشت‌ تا با فكر و انتخاب خود گامى بردارند. «فَمِنْكُمْ مَنْ یَبْخَلُ»

۵- كسى كه بخل مى‌ورزد، گمان مى‌كند مردم را از مال خود محروم كرده، در حالى كه خودش را از محبوبیّت و عزّت و قرب الهى محروم كرده است. «فَإِنَّما یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ»

۶- بخل مربوط به روحیه افراد است و لازمه‌ى آن ثروتمند بودن نیست، چه بسیارند افرادى كه سرمایه دارند و بخل ندارند. «فَمِنْكُمْ مَنْ یَبْخَلُ»

۷- دعوت به انفاق، نشانه‌ى نیاز خداوند نیست. «وَ اللَّهُ الْغَنِیُّ»

۸- در تبلیغ، مخاطبین را مغرور نكنیم. تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا … أَنْتُمُ الْفُقَراءُ (در كنار دعوت به انفاق، بى‌نیازى خدا و فقر و نیازمندى انسان را یادآور مى‌شود)

۹- در تبلیغ و دعوت، از تملّق مردم پرهیز شود و كرامت احكام الهى حفظ گردد. تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا … وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ‌

۱۰- احكام خداوند تعطیل نمى‌شود، گرچه شما آن را انجام ندهید. «إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَكُمْ»

۱۱- همان گونه كه تاریخ گذشته درس عبرت است، آینده‌نگرى نیز مى‌تواند سازنده باشد. «یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَكُمْ»

۱۲- ترك انفاق به قدرى خطر دارد كه ممكن است خداوند ملّت یا رژیمى را قلع و قمع كند. وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ‌ …

۱۳- براى تربیت و ترغیب، گاهى باید از اهرم تهدید استفاده كرد. «وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ»

۱۴- زمین، هرگز از افراد صالح خالى نخواهد ماند. «یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَكُمْ ثُمَّ لا یَكُونُوا أَمْثالَكُمْ» (سنّت الهى آن است كه زمین خالى از حجّت نباشد.)

۱۵- آنچه براى خداوند مطرح است بندگان مطیع است، من و شما ندارد. «قَوْماً غَیْرَكُمْ ثُمَّ لا یَكُونُوا أَمْثالَكُمْ» (دین الهى براى بقا و استمرار خود، وابسته به هیچ گروه و قوم خاصى نیست.)

پی‌نوشت:

۱- تفاسیر مجمع‌البیان، المیزان، نمونه، كبیرفخررازى، مراغى، روح المعانى و شبّر.

 


برچسب ها : , , ,
دسته بندی : وقف در قرآن

دیدگاه بسته شده است.