×

منوی بالا

منوی اصلی

منوی سایدبار


» وقف در قرآن » آیات انفاق – سوره فرقان، آیه ۶۷

تاریخ انتشار : ۱۳۹۶/۱۲/۰۸ - ۱۶:۵۴

 99 بازدید

آیات انفاق – سوره فرقان، آیه ۶۷

وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَكَانَ بَیْنَ ذَلِكَ قَوَامًا و کسانی که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می‌نمایند و نه سخت‌گیری؛ بلکه در میان این دو، حدّ اعتدالی دارند. * * * * * * * * تفسیر نمونه در این آیه به پنجمین صفت ممتاز «عبادالرحمن» كه اعتدال و دورى از هر […]

آیات انفاق – سوره فرقان، آیه ۶۷

وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَكَانَ بَیْنَ ذَلِكَ قَوَامًا

و کسانی که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می‌نمایند و نه سخت‌گیری؛ بلکه در میان این دو، حدّ اعتدالی دارند.

* * * * * * * *

تفسیر نمونه

در این آیه به پنجمین صفت ممتاز «عبادالرحمن» كه اعتدال و دورى از هر گونه افراط و تفریط در كارها مخصوصا در مساله انفاق است اشاره كرده مى‌فرماید: «آنها كسانى هستند كه به هنگام انفاق نه اسراف مى‌كنند و نه سخت‌گیرى، بلكه در میان این دو حد اعتدالى را رعایت مى‌كنند» (وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ كانَ بَیْنَ ذلِكَ قَواماً).

جالب توجه اینكه اصل انفاق كردن را مسلم مى‌گیرد بطورى كه نیاز به ذكر نداشته باشد چرا كه انفاق یكى از وظائف حتمى هر انسانى است، لذا سخن را روى كیفیت انفاق آنان مى‌برد و مى‌گوید: انفاقى عادلانه و دور از هر گونه اسراف و سخت‌گیرى دارند، نه آن چنان بذل و بخششى كنند كه زن و فرزندشان گرسنه بمانند، و نه آن چنان سخت‌گیر باشند كه دیگران از مواهب آنها بهره نگیرند.

در تفسیر «اسراف» و «اقتار» كه نقطه مقابل یكدیگرند مفسران سخنان گوناگونى دارند كه روح همه به یك امر بازمى‌گردد و آن اینكه «اسراف» آن است كه بیش از حد و در غیر حق و بیجا مصرف گردد، و «اقتار» آن است كه كمتر از حق و مقدار لازم بوده باشد.

در یكى از روایات اسلامى تشبیه جالبى براى اسراف و «اقتار» و حد اعتدال شده است و آن اینكه هنگامى كه امام صادق علیه‌السلام این آیه را تلاوت فرمود مشتى سنگ‌ریزه از زمین برداشت و محكم در دست گرفت، و فرمود این همان «اقتار» و سخت‌گیرى است، سپس مشت دیگرى برداشت و چنان دست خود را گشود كه همه آن به روى زمین ریخت و فرمود این «اسراف» است، بار سوم مشت دیگرى برداشت و كمى دست خود را گشود به گونه‌اى كه مقدارى فرو ریخت و مقدارى در دستش بازماند، و فرمود این همان «قوام» است. [۱]

واژه «قوام» (بر وزن عوام) در لغت به معنى عدالت و استقامت و حد وسط میان دو چیز است و «قوام» (بر وزن كتاب) به معنى چیزى است كه مایه قیام و استقرار بوده باشد.

سختگیرى و اسراف

بدون شك اسراف یكى از مذموم‌ترین اعمال از دیدگاه قرآن و اسلام است، و در آیات و روایات نكوهش فراوانى از آن شده، اسراف یك برنامه فرعونى است (وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ) [یونس ۸۳]

اسراف كنندگان اصحاب دوزخ و جهنمند (وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ) [غافر ۴۳]

و با توجه به آنچه امروز ثابت شده كه منابع روى زمین با توجه به جمعیت انسانها آن قدر زیاد نیست كه بتوان اسراف كارى كرد، و هر اسراف كارى سبب محرومیت انسان‌هاى بى گناهى خواهد بود، بعلاوه روح اسراف معمولا توأم با خودخواهى و خودپسندى و بیگانگى از خلق خدا است.

در عین حال بخل و سخت‌گیرى و خسیس بودن نیز به همین اندازه زشت و ناپسند و نكوهیده است، اصولا از نظر بینش توحیدى مالك اصلى خدا است و ما همه امانت‌دار او هستیم و هر گونه تصرفى بدون اجازه و رضایت او زشت و ناپسند است و مى‌دانیم او نه اجازه اسراف مى‌دهد و نه اجازه بخل و تنگ چشمى.

آیا میانه روى در انفاق با ایثار تضاد دارد؟!

با در نظر گرفتن آیات فوق كه دستور به «رعایت اعتدال در انفاق» مى‌دهد این سؤال پیش مى‌آید كه در سوره «دهر» و آیات دیگر قرآن و همچنین روایات ستایش و مدح ایثارگران را مى‌خوانیم كه حتى در نهایت سختى از خود مى‌گیرند و به دیگران مى‌دهند، این دو چگونه با هم سازگار است؟! دقت در شان نزول آیات فوق، و همچنین قرائن دیگر، پاسخ این سؤال را روشن مى‌سازد و آن اینكه: دستور به رعایت اعتدال در جایى است كه بخشش فراوان سبب نابسامانی‌هاى فوق العاده‌اى در زندگى خود انسان گردد، و به اصطلاح «ملوم و محسور» شود.

و یا ایثار سبب ناراحتى و فشار بر فرزندان او گردد و نظام خانوادگیش را به خطر افكند، و در صورتى كه هیچ‌یك از اینها تحقق نیابد مسلما ایثار بهترین راه است.

از این گذشته رعایت اعتدال یك حكم عام است و ایثار یك حكم خاص كه مربوط به موارد معینى است و این دو حكم با هم تضادى ندارند.

پی‌نوشت:

۱- كافى – بنا بر نقل تفسیر نور الثقلین جلد ۴ صفحه ۲۹

* * * * * * * *

تفسیر نور

نكته‌ها:

كلمه‌ى «قوام» به معناى حد وسط و كلمه‌ى «قوام» به معناى وسیله‌ى قیام است.

امام رضا علیه‌السلام مقدار هزینه و انفاق معتدل را همان مقدار معروفى دانستند كه در سوره بقره آمده: «عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ» [بقره، ۲۳۶] یعنى توانگر در شأن توانمندى خود و تهیدست در حدّ توان خود مطابق عُرف پسندیده و شأن خود بدهد. [۱]

امام صادق علیه‌السلام فرمود: بخشش در راه باطل، اسراف است (گرچه كم باشد) و بخل در راه حقّ، اقتار است. [۲]

در جاى دیگر از قرآن كریم نیز مى‌خوانیم: «لا تَجْعَلْ یَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى‌ عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ» [اسراء، ۲۹] نه دستت را به گردنت غل و زنجیر كن و بخیل باش و نه كاملًا آن را باز بگذار و ولخرجى و اسراف كن.

پیام‌ها:

۱- انفاق براى عبادالرحمن، یك وظیفه و مسأله‌ى قطعى است. «إِذا أَنْفَقُوا» … (در ادبیات عرب «إِذا» نشان عملى شدن و «لو» نشان عملى نشدن است).

۲-نماز شب و ترس از جهنّم و خوف الهى، باید در كنار رسیدگى به محرومان جامعه باشد. «یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ» «أَنْفَقُوا»

۳- انسان مالك است، ولى در خرج كردن محدودیّت دارد. «لَمْ یُسْرِفُوا»

۴- اسراف جایز نیست، حتّى در انفاق. «إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا»

۵- بندگان خاصّ خداوند، از بخل بدورند. «لَمْ یَقْتُرُوا»

۶- امّت میانه و وسط، باید برنامه‌هاى معتدل داشته باشد. «وَ كانَ بَیْنَ ذلِكَ قَواماً»

۷- میانه‌روى در عبادت و انفاق، ارزش است. «قَواماً»

پی‌نوشت:

۱- كافى، ج ۴، ص ۵۶

۲- تفسیر نمونه

 


برچسب ها : , , ,
دسته بندی : وقف در قرآن

دیدگاه بسته شده است.