×

منوی بالا

منوی اصلی

منوی سایدبار


» وقف در قرآن » آیات انفاق – سوره سبإ، آیه ۳۹

تاریخ انتشار : ۱۳۹۶/۱۲/۰۸ - ۱۶:۳۷

 81 بازدید

آیات انفاق – سوره سبإ، آیه ۳۹

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَیَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنفَقْتُم مِّن شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَهُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ بگو: «پروردگارم روزی را برای هر کس بخواهد وسعت می‌بخشد، و برای هر کس بخواهد تنگ (و محدود) می‌سازد؛ و هر چیزی را (در راه او) انفاق کنید، عوض آن را می‌دهد (و جای آن […]

آیات انفاق – سوره سبإ، آیه ۳۹

قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَیَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنفَقْتُم مِّن شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَهُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ

بگو: «پروردگارم روزی را برای هر کس بخواهد وسعت می‌بخشد، و برای هر کس بخواهد تنگ (و محدود) می‌سازد؛ و هر چیزی را (در راه او) انفاق کنید، عوض آن را می‌دهد (و جای آن را پر می‌کند)؛ و او بهترین روزی‌دهندگان است!»

* * * * * * * *

تفسیر نمونه

بار دیگر در این آیات به پاسخ گفتار آنها كه اموال و اولاد خود را دلیل بر قرب خویش در درگاه خداوند مى‌پنداشتند باز مى‌گردد، و به عنوان تاكید مى‌گوید: «بگو پروردگار من روزى را براى هر كس از بندگانش بخواهد گسترده یا محدود مى‌كند» (قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ ).

سپس مى‌افزاید: «آنچه را در راه خدا انفاق كنید خداوند جاى آن را پر مى‌كند و او بهترین روزى دهندگان است» (وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ ).

گرچه محتواى این آیه تاكید بر آیه گذشته این سوره است ولى از دو جهت تازگى دارد:

نخست اینكه آیه گذشته كه مفهومش همین مفهوم بود بیشتر ناظر به اموال و اولاد كفار بود در حالى كه تعبیر به «عباد» (بندگان) در آیه مورد بحث نشان مى‌دهد كه ناظر به مؤمنان است، یعنى حتى در مورد مؤمنان گاه روزى را گسترده مى‌كند – آنجا كه صلاح مؤمن باشد – و گاه روزى را تنگ و محدود مى‌سازد – آنجا كه مصلحتش ایجاب كند، و به هر حال وسعت و تنگى معیشت دلیل بر هیچ چیزى نمى‌تواند باشد.

دیگر اینكه آیه قبل وسعت و تنگى معیشت را درباره دو گروه مختلف بیان مى‌كرد در حالى كه آیه مورد بحث ممكن است اشاره به دو حالت مختلف از یك انسان باشد كه گاه روزیش گسترده و گاه تنگ و محدود است.

به علاوه آنچه در آغاز این آیه آمده در حقیقت مقدمه‌اى است براى آنچه در پایان آیه است و آن تشویق به انفاق در راه خدا است.

جمله «فَهُوَ یُخْلِفُهُ»: (او جایش را پر مى‌كند) تعبیر جالبى است كه نشان مى‌دهد آنچه در راه خدا انفاق گردد در حقیقت یك تجارت پر سود است، چرا كه خداوند عوض آن را بر عهده گرفته، و مى‌دانیم هنگامى كه شخص كریمى عوض چیزى را بر عهده مى‌گیرد رعایت برابرى و مساوات نمى‌كند بلكه چند برابر و گاه صد چندان مى‌كند.

البته این وعده الهى منحصر به آخرت و سراى دیگر نیست، آن كه در جاى خود مسلم است، در دنیا نیز با انواع بركات جاى انفاق‌ها را به نحو احسن پر مى‌كند.

جمله «هُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ» (او بهترین روزى دهندگان است) معناى گسترده‌اى دارد و از ابعاد مختلف قابل دقت است.

او از همه روزى دهندگان بهتر است به خاطر اینكه مى‌داند چه چیز ببخشد و چه اندازه روزى دهد كه مایه فساد و تباهى نگردد، چرا كه به همه چیز عالم است.

او هر چه بخواهد مى‌تواند اعطاء كند چرا كه به هر چیز قادر است.

او در برابر آنچه مى‌بخشد پاداش و جزائى نمى‌خواهد چرا كه غنى بالذات است.

او حتى بدون درخواست مى‌دهد چرا كه از همه چیز با خبر است و حكیم است.

بلكه در حقیقت هیچكس جز او «روزى دهنده» نیست، چرا كه هر كس هر چه دارد از او است و هر كس چیزى به دیگرى مى‌دهد «واسطه انتقال روزى» است، نه روزى دهنده.

این نكته نیز قابل دقت است كه او در برابر اموال «فانى» نعمتهاى «باقى» مى‌دهد، و در مقابل «قلیل» «كثیر» مى‌بخشد.

نكته‌ها:

۱- انفاق مایه فزونى است نه كمبود

تعبیرى كه در آیات فوق در مورد انفاق خواندیم كه فرمود هر چیزى را كه در راه خدا انفاق كنید خداوند جاى آن را پر مى‌كند تعبیرى است بسیار پر معنى.

اولا: از این نظر كه «شى‌ء» به معنى وسیع كلمه، تمام انواع انفاق‌ها را اعم از مادى و معنوى، كوچك و بزرگ، به هر انسان نیازمند اعم از صغیر و كبیر، همه را شامل مى‌شود، مهم اینست كه انسان از سرمایه‌هاى موجود خود در راه خدا ببخشد به هر كیفیت و به هر كمیت باشد.

ثانیا: انفاق را از مفهوم فنا بیرون مى‌آورد، و رنگ بقا به آن مى‌دهد، چرا كه خداوند تضمین كرده با مواهب مادى و معنوى خود كه چندین برابر و گاه هزاران برابر – و حداقل ده برابر است – جاى آن را پر كند، و به این ترتیب شخص انفاق كننده هنگامى كه با این روحیه و این عقیده به میدان مى‌آید دست و دل بازترى خواهد داشت، او هرگز احساس كمبود و فكر فقر به مغز خود راه نمى‌دهد، بلكه خدا را شكر مى‌گوید كه او را موفق به چنین تجارت پرسودى كرده است.

همان تعبیرى كه قرآن مجید در آیه ۱۰ و ۱۱ سوره صف فرموده است یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى‌ تِجارَةٍ تُنْجِیكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ – تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ ذلِكُمْ خَیْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ: «اى كسانى كه ایمان آورده‌اید آیا شما را به تجارت پرسودى كه از عذاب دردناك رهائیتان مى‌بخشد راهنمایى بنمایم؟ – ایمان به خدا و پیامبرش بیاورید و در راه خدا با اموال و جانهایتان جهاد كنید این براى شما بهتر است اگر مى‌دانستید.»

در روایتى از پیغمبر گرامى اسلام صلّی‌الله‌علیه‌وآله مى‌خوانیم كه فرمود:

ینادى مناد كل لیلة لدوا للموت!

و ینادى مناد ابنوا للخراب!

و ینادى مناد اللهم هب للمنفق خلفا.

و ینادى مناد اللهم هب للممسك تلفا!

و ینادى مناد لیت الناس لم یخلقوا.

و ینادى مناد لیتهم اذ خلقوا فكروا فیما له خلقوا!:

«در هر شب منادى آسمانى ندا مى‌دهد بزائید براى مردن!

و منادى دیگرى ندا مى‌دهد بنا كنید براى ویرانى!

و منادى ندا مى‌دهد خداوندا! براى آنها كه انفاق مى‌كنند عوضى قرار ده.

و منادى دیگرى ندا مى‌كند خداوندا! براى آنها كه امساك مى‌كنند تلفى قرار ده!

و منادى دیگرى مى‌گوید: اى كاش مردم آفریده نمى‌شدند!

و منادى دیگرى صدا مى‌زند اى كاش اكنون كه آفریده شدند، اندیشه مى‌كردند كه براى چه آفریده شده‌اند»؟ [۱]

(منظور از این منادی‌ها كه ندا مى‌دهند فرشتگانند كه به فرمان خدا تدبیر امور این عالم مى‌كنند).

در حدیث دیگرى از آن حضرت مى‌خوانیم:

«من ایقن بالخلف سخت نفسه بالنفقه!؛ «كسى كه یقین به عوض و جانشین داشته باشد در انفاق كردن سخاوتمند خواهد بود» [۲]

همین معنى از امام باقر علیه‌السلام و امام صادق علیه‌السلام نیز نقل شده است.

اما مسأله مهم اینست كه انفاق از اموال حلال و مشروع باشد كه خدا غیر آن را قبول نمى‌كند و بركت نمى‌دهد.

لذا در حدیثى از امام صادق علیه‌السلام مى‌خوانیم: شخصى خدمتش عرض كرد دو آیه در قرآن است كه هر چه من به سراغ آن مى‌روم آن را نمى‌یابم (و به محتواى آن نمى‌رسم).

امام فرمود كدام آیه است.

عرض كرد نخست این سخن خداوند بزرگ است كه مى‌گوید: ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ: «مرا بخوانید تا دعاى شما را مستجاب كنم» من خدا را مى‌خوانم اما دعایم مستجاب نمى‌شود! فرمود: آیا فكر مى‌كنى خداوند عزوجل وعده خود را تخلف كرده؟.

عرض كرد نه.

فرمود پس علت آن چیست؟

عرض كرد نمى‌دانم.

فرمود ولى من به تو خبر مى‌دهم:

«من اطاع اللَّه عزوجل فیما امره من دعائه من جهة الدعاء اجابه؛ كسى كه اطاعت خداوند متعال كند در آنچه امر به دعا كرده و جهت دعا را در آن رعایت كند اجابت خواهد كرد.»

عرض كرد: جهت دعا چیست؟ فرمود نخست حمد خدا مى‌كنى، و نعمت او را یادآور مى‌شوى، سپس شكر مى‌كنى بعد درود بر پیامبر صلّی‌الله‌علیه‌وآله مى‌فرستى، سپس گناهانت را به خاطر مى‌آورى اقرار مى‌كنى و از آنها به خدا پناه مى‌برى، و توبه مى‌نمایى، اینست جهت دعا!

سپس فرمود: آیه دیگر كدام است؟

عرض كرد: این آیه است كه مى‌فرماید: وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ اما من در راه خدا انفاق مى‌كنم ولى چیزى كه جاى آن را پر كند عائد من نمى‌شود! امام علیه‌السلام فرمود: فكر مى‌كنى خداوند از وعده خود تخلف كرده؟! عرض كرد: نه.

فرمود: پس چرا چنین است؟

عرض كرد نمى‌دانم.

فرمود:

«لو ان احدكم اكتسب المال من حله، و انفقه فى حله، لم ینفق درهما الا اخلف علیه؛ اگر كسى از شما مال حلالى به دست آورد و در راه حلال انفاق كند هیچ درهمى را انفاق نمى‌كند مگر اینكه خدا عوضش را به او مى‌دهد» [۳]

۲- اموال خود را بیمه الهى كنید:

یكى از مفسران در اینجا تحلیل جالبى دارد مى‌گوید:

عجب این است كه تاجر هنگامى كه بداند یكى از اموالش در معرض تلف است حاضر است آن را حتى به صورت نسیه بفروشد، هر چند طرف فقیر باشد، مى‌گوید: این بهتر از این است كه بگذارم و نابود شود.

و اگر تاجرى در چنین شرایطى اقدام به فروش اموالش نكند تا نابود شود او را «خطا كار» مى‌شمرند! و اگر در چنین شرائطى خریدار سرمایه‌دارى پیدا شود و به او نفروشد او را «بى‌عقل» معرفى مى‌كنند.

و اگر علاوه بر همه اینها خریدار با داشتن تمكن مالى همه گونه وثیقه بسپارد و سند قابل اطمینانى نیز بنویسد در عین حال به او نفروشد «دیوانه» اش مى‌خوانند! ولى تعجب در این است كه همه ما این كارها را انجام مى‌دهیم و هیچكس آن را جنون نمى‌شمرد! زیرا تمام اموال ما قطعا در معرض زوال است و خواه ناخواه از دست ما بیرون خواهد رفت، و انفاق كردن در راه خدا یك نوع وام دادن به او است، و ضامنى بسیار معتبر یعنى خداوند بزرگ فرموده: وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ: «هر چه را انفاق كنید عوضش را مى‌دهد» و در عین حال املاك خود را نزد ما گروگان گذاشته، چرا كه هر چه در دست انسان است عاریتى از ناحیه اوست (و محكمترین سندها از كتب آسمانى در این زمینه در اختیار ما نهاده).

اما با همه اینها بسیارى از ما اموال خود را انفاق نمى‌كنیم و مى‌گذاریم از دستمان برود، نه اجرى داریم و نه شكرى. [۴]

۳- وسعت مفهوم «انفاق»

براى اینكه بدانیم مفهوم «انفاق» تا چه حد در اسلام گسترده است كافى است حدیث زیر را مورد توجه قرار دهیم:

پیغمبر گرامى اسلام صلّی‌الله‌علیه‌وآله فرمود:

كل معروف صدقه، و ما انفق الرجل على نفسه و اهله كتب له صدقة، و ما وقى به الرجل عرضه فهو صدقة، و ما انفق الرجل من نفقة فعلى اللَّه خلفها، الا ما كان من نفقه فى بنیان او معصیة؛

«هر كار نیكى به هر صورت باشد صدقه و انفاق در راه خدا محسوب مى‌شود (و منحصر به انفاقهاى مالى نیست).

و هر چه انسان براى حوائج زندگى خود و خانواده خود صرف مى‌كند صدقه نوشته مى‌شود.

و آنچه را كه انسان آبروى خود را با آن حفظ مى‌كند صدقه محسوب مى‌گردد.

و آنچه را انسان در راه خدا انفاق مى‌كند عوض آن را به او خواهد داد مگر چیزى كه صرف بنا شود (همچون بناى خانه!) یا در راه معصیت صرف گردد» [۵]

استثناء خانه ممكن است از این نظر باشد كه عین آن باقى است به علاوه مردم بیشترین توجهشان به آن است.

پی‌نوشت:

۱- مجمع‌البیان ذیل آیات مورد بحث

۲- نورالثقلین جلد ۴ صفحه ۳۴۰

۳- تفسیر برهان، جلد ۳ صفحه ۳۵۳

۴- تفسیر فخر رازى، جلد ۲۵ صفحه ۲۶۳ ذیل آیات مورد بحث

۵- تفسیر قرطبى، جلد ۶ صفحه ۵۳۸۹ (ذیل آیه مورد بحث)

* * * * * * * *

تفسیر نور

نكته‌ها:

شخصى از امام صادق علیه‌السلام پرسید: اگر خداوند جاى آنچه را انفاق شده پر مى‌كند، پس چرا من هر چه انفاق مى‌كنم جایگزینش نمى‌رسد؟! حضرت فرمود: اگر مال حلال باشد و براى مصرف حلال انفاق شود حتماً جبران مى‌شود. [۱]

علاوه بر این ممكن است جبران آن در آخرت باشد یا از طریق دفع بلا یا رسیدن عوض آن به نسل بعدى در همین دنیا و یا از طریق غیر مال جبران شود.

كلمه «یَقْدِرُ» از «قدر» هم به معناى اندازه‌گیرى است و هم به معناى سخت‌گیرى. [۲] ولى در اینجا به قرینه كلمه «یَبْسُطُ» به معناى سخت‌گیرى است.

در آیه ۳۶ نیز مسأله‌ى گشایش و تنگى رزق مطرح شد لیكن مخاطب آن كفّار و مخاطب این آیه مؤمنین هستند.

تاجرى كه مى‌بیند سرمایه‌اش در معرض تلف شدن است، حاضر است جنس خود را ارزان یا نسیه بفروشد و اگر مشترى خوبى برایش پیدا شد و نفروخت، كم عقل است. عمر ما هم سرمایه‌اى است كه در معرض تلف شدن است و خداوند آن را به بهاى گران مى‌خرد، معامله نكردن با خدا كم عقلى است.

رسول خدا صلّی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: هر شب منادى ندا مى‌دهد: «هب للمنفق خلفا و هب للمسك تلفا؛ (خدایا!) به انفاق كننده عوض و پاداش بده و ثروت خسیس و بخیل را تلف كن.» [۳]

خداوند بهترین رازق است. «خَیْرُ الرَّازِقِینَ» چون:

الف: همه چیز به دست اوست و مى‌تواند ببخشد.

ب: بخل ندارد.

ج: به همه مى‌بخشد.

د: بخشش او، بى منّت و بى توقّع است.

ه: دائمى است.

و: نیازها را مى‌داند.

ز: چیزهایى مى‌بخشد كه دیگران توان بخشیدن آن را ندارند.

پیام‌ها:

۱- تفاوت رزق بدست او و سبب تربیت و تكامل انسان است. (مقتضاى ربوبیّت خداوند قبض و بسط رزق‌ها است.) «رَبِّی یَبْسُطُ … وَ یَقْدِرُ»

۲- انفاق مهم است نه مقدار آن. «ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ»

۳- انفاق، تنها با مال نیست بلكه از هر نعمتى كه خدا به انسان داده مى‌توان انفاق كرد. «ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ»

۴- یقین به پرداخت عوض، عامل سخاوت است. «ما أَنْفَقْتُمْ … فَهُوَ یُخْلِفُهُ»

۵- یكى از دلایل اختلاف رزق، امتحان افراد است. «یَبْسُطُ …، یَقْدِرُ، … ما أَنْفَقْتُمْ»

۶- انفاق‌ها جبران مى‌شود. «فَهُوَ یُخْلِفُهُ» و خداوند ضامن جبران است. «فَهُوَ یُخْلِفُهُ»

۷- انفاق‌ها به بهترین صورت جبران مى‌شود. «خَیْرُ الرَّازِقِینَ»

پی‌نوشت:

۱- تفسیر نورالثقلین و كافى، ج ۲، ص ۴۸۶

۲- مفردات راغب

۳- تفسیر مجمع‌البیان

 


برچسب ها : , , ,
دسته بندی : وقف در قرآن

دیدگاه بسته شده است.