×

منوی بالا

منوی اصلی

منوی سایدبار


» وقف در قرآن » آیات انفاق – سوره بقره، آیه ۲۷۳

تاریخ انتشار : ۱۳۹۶/۱۲/۱۰ - ۱۳:۲۱

 82 بازدید

آیات انفاق – سوره بقره، آیه ۲۷۳

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّـهِ لَا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْبًا فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِیمَاهُمْ لَا یَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّـهَ بِهِ عَلِیمٌ (انفاقِ شما، مخصوصاً باید) برای نیازمندانی باشد که در راه خدا، در تنگنا قرار گرفته‌اند؛ (و توجّه به آیین خدا، آنها را از وطن‌های خویش […]

آیات انفاق – سوره بقره، آیه ۲۷۳

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّـهِ لَا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْبًا فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِیمَاهُمْ لَا یَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّـهَ بِهِ عَلِیمٌ

(انفاقِ شما، مخصوصاً باید) برای نیازمندانی باشد که در راه خدا، در تنگنا قرار گرفته‌اند؛ (و توجّه به آیین خدا، آنها را از وطن‌های خویش آواره ساخته؛ و شرکت در میدانِ جهاد، به آنها اجازه نمی‌دهد تا برای تأمین هزینه زندگی، دست به کسب و تجارتی بزنند؛) نمی‌توانند مسافرتی کنند (و سرمایه‌ای به دست آورند؛) و از شدّت خویشتن‌داری، افراد ناآگاه آنها را بی‌نیاز می‌پندارند؛ امّا آنها را از چهره‌هایشان می‌شناسی؛ و هرگز با اصرار چیزی از مردم نمی‌خواهند. (این است مشخّصات آنها!) و هر چیز خوبی در راه خدا انفاق کنید، خداوند از آن آگاه است.

* * * * * * * *

تفسیر نمونه

شأن نزول:

از امام باقر علیه‌السلام چنین نقل شده است كه: این آیه درباره اصحاب «صفه» نازل شده است (اصحاب صفه در حدود چهارصد نفر از مسلمانان مكه و اطراف مدینه بودند كه نه خانه‌اى در مدینه داشتند و نه خویشاوندانى كه به منزل آنها بروند از این جهت در مسجد پیامبر مسكن گزیده بودند و آمادگى خود را براى شركت در میدان‌هاى جهاد اعلام داشته بودند).

ولى چون اقامت آنها در مسجد با شئون مسجد سازگار نبود دستور داده شد به صفه (سكوى بزرگ و وسیع) كه در بیرون مسجد قرار داشت منتقل شوند، آیه فوق نازل شد و به مردم دستور داد كه به این دسته از برادران خود از كمك‌هاى ممكن مضایقه نكنند آنها هم چنین كردند. [۱]

بعضى از مفسران تصریح كرده‌اند كه آنها پاسداران پیامبر صلّی‌الله‌علیه‌وآله و محافظان او بوده‌اند [۲]

تفسیر:

بهترین مورد انفاق

باز در ادامه آداب و احكام انفاق، در این آیه بهترین مواردى كه انفاق در آنجا باید صورت گیرد، بیان شده است، و آن كسانى هستند كه داراى صفات سه‌گانه‌اى كه در این آیه آمده است باشند در بیان اولین وصف آنان مى‌فرماید: انفاق شما به خصوص «باید براى كسانى باشد كه در راه خدا، محصور شده‌اند» (لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ).

یعنى كسانى كه به خاطر اشتغال به جهاد در راه خدا و نبرد با دشمن و یادگیرى فنون جنگى یا تحصیل علوم لازم دیگر از تلاش براى معاش و تامین هزینه زندگى باز مانده‌اند، كه یك نمونه روشن آن، اصحاب صفه در عصر پیامبر اكرم صلّی‌الله‌علیه‌وآله بودند. [۳]

سپس براى تأكید مى‌افزاید: «همان‌ها كه نمى‌توانند سفرى كنند» و سرمایه‌اى به دست آورند (لا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ).

تعبیر به «ضرب فى الارض» به جاى سفر، به خاطر آن است كه مسافران مخصوصا آنها كه براى هدف‌هاى مهمى پیاده به سفر مى‌روند، پیوسته پاى بر زمین مى‌كوبند و پیش مى‌روند.

بنابراین كسانى كه مى‌توانند تأمین زندگى كنند، باید مشقت و رنج سفر را تحمل كرده، از دسترنج دیگران استفاده نكنند مگر اینكه كار مهم‌ترى همچون جهاد در راه خدا یا فرا گرفتن علوم واجب، مانع از سفر گردد.

و در دومین توصیف از آنان، مى‌فرماید: «كسانى كه افراد نادان و بى اطلاع، آنها را از شدت عفاف غنى مى‌پندارند» (یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ).

ولى این سخن به آن مفهوم نیست كه این نیازمندان با شخصیت قابل شناخت نیستند لذا مى‌افزاید: «آنها را از چهره‌هایشان مى‌شناسى» (تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ).

«سیما» در لغت به معنى علامت و نشانه است [۴] و این كه در فارسى امروز آن را به معنى چهره و صورت به كار مى‌برند، معنى تازه‌اى است و گرنه در مفهوم عربى آن، چنین معنایى ذكر نشده است، به هر حال منظور این است كه آنها گر چه سخنى از حال خود نمى‌گویند ولى در چهره‌هایشان نشانه‌هایى از رنج‌هاى درونى وجود دارد كه براى افراد فهمیده آشكار است، آرى «رنگ رخساره خبر مى‌دهد از سر درون»

و در سومین توصیف از آنان مى‌فرماید: آنها چنان بزرگوارند كه: «هرگز چیزى با اصرار از مردم نمى‌خواند» (لا یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً). [۵]

اصولا آنها از مردم چیزى نمى‌خواهند تا چه رسد به اینكه اصرار در سؤال داشته باشند، و به تعبیر دیگر معمول نیازمندان عادى اصرار در سؤال است اما آنها یك نیازمند عادى نیستند.

بنابراین اگر قرآن مى‌گوید: «آنها با اصرار سؤال نمى‌كنند» مفهومش این نیست كه بدون اصرار سؤال مى‌كنند، بلكه مفهومش این است آنها فقیر عادى نیستند تا سؤال كنند زیرا سؤال آنها معمولا توأم با اصرار و الحاف است، به قرینه اینكه مى‌گوید: «آنها را از سیمایشان باید شناخت» نه از سؤالشان و الا جمله «یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ» مفهومى نداشت.

احتمال دیگرى در تفسیر این آیه نیز هست و آن اینكه آنها در حال عادى هرگز سؤال نمى‌كنند، (و هر گاه اضطرار شدید آنها را، مجبور به اظهار حال خود كند،) هرگز اصرار نمى‌ورزند.

بعضى نیز گفته‌اند منظور این است كه آنها در ترك سؤال كردن اصرار دارند. (ولى این احتمال خلاف ظاهر آیه است.)

و در پایان آیه، باز همگان را به انفاق از هر گونه خیرات تشویق كرده، مى‌فرماید: «و هر چیز خوبى در راه خدا انفاق كنید خداوند از آن آگاه است» (وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیمٌ).

این جمله براى تشویق انفاق‌كنندگان است خصوصا انفاق به افرادى كه داراى عزت نفس و طبع بلندند و چه بسا در این موارد بخشش‌هایى در پوشش غیر انفاق، ولى در واقع به قصد انفاق، صورت مى‌گیرد تا طرف مقابل ناراحت نشود، مسلما خداوند از این نیات پنهانى آگاه است و آنها را به تناسب نیت و زحماتشان بهره‌مند مى‌سازد.

پی‌نوشت:

۱- مجمع‌البیان – ابوالفتوح رازى – البحر المحیط – قرطبى – روح‌المعانى و تفسیرهاى دیگر (با تفاوت‌هایى در عبارت)

۲- فى ظلال القرآن، ذیل آیه مورد بحث

۳- «حصر» به معنى حبس و منع و تضییق است، و در اینجا به معنى تمام امورى است كه انسان را از تامین معاش باز مى‌دارد.

۴- بعضى آن را از ماده «وسم» و بعضى آن را از ماده «سوم»، گرفته‌اند.

۵- «الحاف» از همان ماده «لحاف» به معنى آن پوشش خاص است، و اصرار در سؤال را از این جهت الحاف گفته‌اند كه قلب انسان یا طرف مقابل را مى‌پوشاند.

* * * * * * * *

تفسیر نور

پیام‌ها:

۱- فقرا، در اموال اغنیا حقّى دارند. «لِلْفُقَراءِ»

۲- باید به مجاهدان و كسانى كه به خاطر فعالیّت‌هاى سیاسى براى مبارزه با طاغوت‌ها در محاصره‌ى زندان‌ها و تبعیدگاه‌ها قرار دارند و مهاجران بى‌پناه و همه كسانى كه در راه خدا دچار فقر شده و فرصت تلاش براى تأمین زندگى را ندارند، توجّه لازم صورت گیرد. «أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً»

۳- كسانى كه مى‌توانند با مسافرت و مهاجرت به نقطه‌اى دیگر زندگى خود را تأمین نمایند، نباید منتظر انفاق مردم باشند. «لایَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ»

۴- فقیران عفیف، پاكدامن و آبرودار، مورد ستایش خداوند هستند. «یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ»

۵- فقراى گمنام و محترم، در اولویّت هستند. «تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ»

۶- حتّى اگر ضرورتى پیش آمد، باز هم سؤالِ با اصرار از مردم نداشته باشید. «لایَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً» تكدّى‌گرى، ناپسند است.

۷- شرط انصاف نیست كه گروهى خود و تمام هستى خود را فدا كرده و در محاصره قرار گیرند، ولى گروه دیگر حتّى از انفاق به آنان تنگ نظرى داشته باشند. [۱] «لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا»

پی‌نوشت:

۱- بازنگرى این آیه را كه تمام كردم، هنوز قلم را به زمین نگذاشته بودم كه شخصى وارد شد و روزنامه‌اى بدستم داد كه از سیماى فرزانگان مطلبى نوشته بود. دیدم كه با این آیه بسیار سازگار است، لذا آن را در پاورقى آوردم. آیة اللَّه میرزا على آقا قاضى قدس سره استاد عرفان علامه طباطبایى قدس‌سره را در نجف اشرف دیدند كه از سبزى فروشى كاهوهاى پلاسیده و نامرغوب را خریدارى مى‌كند، از او پرسیدند: چرا این كار را مى‌كنى؟ فرمود: این مغازه‌دار شخص فقیرى است، مى‌خواهم به او كمك كنم، لكن میل دارم كه هم آبرویش محفوظ بماند وهم به گرفتن مال بلاعوض عادت نكند! لذا این كاهوها را از او مى‌خرم كه به نوایى برسد و براى من فرق زیادى ندارد كه كاهوى تازه مصرف كنم، یا كهنه.


برچسب ها : , , ,
دسته بندی : وقف در قرآن

دیدگاه بسته شده است.